I nderuar Z. Minister,

Duke marre shkas nga nje artikull i botuar ne “Gazeta Shqiptare”,  ne daten 26.03.2009, me titull “Radoni. Gazi radioaktiv qe po helmon Tiranen”, ku behej fjale per rreziqet qe shfaqen per shendetin e njeriut per shkak te prezences se ketij gazi radioaktiv, Avokati i Popullit filloi shqyrtimin e kesaj çeshtje me iniciative, ne perputhje me parashikimet e nenit 13, te Ligjit nr.8454 date 4.02.1999 “Per Avokatin e Popullit”, i ndryshuar.

Artikulli ne fjale eshte bazuar fillimisht ne nje studim te kryer prej specialisteve te sherbimit gjeologjik ne vitin 2005, lidhur me prezencen e gazit Radon, ne 37 qendra kryesore urbane te vendit. Sipas ketij studimi, Tirana eshte qyteti me i studjuar, pasi ne te jane bere 6 matje per km2.

Rezultatet e ketij studimi, siç theksohet ne artikull, ne baze te siperfaqes qe eshte matur, kane treguar se 30% e siperfaqes se Tiranes rezulton me risk te larte Radoni. Konkretisht, si zona me risk te larte jane piketuar, zonat e Kodres se Kuqe, Kinostudios, Gropes se Sejdise etj. Megjithate, zona me risk shume te larte eshte etiketuar ajo e parkut kombetar ne Dajt, ku niveli i prezences se ketij gazi radioaktiv eshte regjistruar deri ne 10 here me shume se parametrat e BE-se.

Ne vazhdim ne artikull shkruhet se, prania e ketij gazi ne kryeqytet konfirmohet edhe nga ana e ministrise qe Ju drejtoni. Siç thuhet shprehimisht ne artikull:

“Ne nje studim te botuar nga kjo ministri, ku jane monitoruar parametrat e cilesise se ajrit, ujit dhe tokes ne mbare vendin, nje kapitull i veçante i kushtohet edhe prezences se Radonit. Matjet kete radhe jane bere nga Agjencia Rajonale e Mjedisit, e cila ka testuar pranine e Rn222 ne nentoken e Tiranes, ne ambientet e brendshme te shtepive si dhe ne depoziten e ujit ne Berxull. Te dhenat kane rezultuar me te vertete shqetesuese, sidomos persa i perket ambienteve te brendshme. Per perqendrimin e Radonit ne toke jane monitoruar kryesisht sheshe me risk te mesem, te larte dhe me pak te ulet, te cilat kane rezultuar me po ate klasifikim risku. Rezultatet kane treguar se jane te njejtat nivele.

Ndersa, persa u perket ambienteve te brendshme, ne qytetin e Tiranes jane kryer 32 monitorime nga 20 te planifikuara, ku rezulton se nivelet mesatare te perqendrimit te Radonit luhaten nga vlerat me te uleta nen 50Bq/m3, deri ne 10 here mbi normen e lejuar, duke kapur vlerat e 3831 Bq/m3, ndersa matjet ne depoziten e ujit ne Berxull kane treguar vlera mesatare te prezences se Radonit, ndaj ajo do te monitorohet vazhdimisht”.

Sipas ketij studimi te kryer nga ana e Ministrise se Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujrave (MMPAU), qyteti i Tiranes rezulton te jete i vendosur mbi nje trashesi te kuqe aktive, qe mund te thuhet se prodhon Radon.

Nderkohe ne artikull thuhet shprehimisht qe: “Pikerisht pjesa qe dominohet nga shtepite e uleta 1-2 kateshe dhe qe çdo dite po kthehen ne ndertime te reja, eshte pjesa ku zhvillohet kjo trashesi aktive, e cila detyrimisht duhet izoluar per te penguar kalimin e radonit ne ndertese”- keshtu theksohet ne studimin e publikuar ne faqen zyrtare te Ministrise se Mjedisit”. 

Ne vazhdim te artikullit thuhet se, ne nje tjeter raport zyrtar per cilesine e mjedisit ku jetojme, te pergatitur po nga ana e Ministrise se Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujrave, pranohet rreziku qe vjen nga Radoni, lihen detyra, por nuk ka nje plan masash konkrete, te cilat do te ndihmojne per te zvogeluar riskun qe vjen nga ky gaz radioaktiv.

Çeshtja behet edhe me serioze kur konfirmohet se, çlirimi i ketij gazi nga toka dhe shtimi i sasise se tij ne banesa, mund te shkaktoje doza te papranueshme rrezatimi, qe tani njihen si nje nga shkaktaret kryesore te kancerit ne mushkeri.

Mendimi mjekesor eshte pjese vazhduese e ketij artikulli kur thuhet qe: “Sipas mjekeve ne spitalin e mushkerive “Shefqet Ndroqi”, ne Sanatorium, radoni eshte nje element i cili shkakton probleme ne shendetin e personave qe kane kontakt te vazhdueshem me te. Ata shpjegojne se nese kalohet norma e lejuar, e cila perballohet nga trupi i njeriut, atehere shfaqen probleme, te cilat mund te çojne deri ne ndryshime gjenetike apo mutacione, por edhe tumore. “Nese nje person jeton vazhdimisht ne nje ambient qe tejkalon normen e lejuar te perqendrimit te radonit, ai mund te kthehet ne nje helm. Duke qene se merret me ane te rrugeve te frymemarrjes, futet ne gjene dhe çon deri ne deformim gjenetik. Ajo qe haset me shpesh eshte fakti se radoni shkakton tumor ne mushkeri, qe zhvillohet me ritme shume te shpejta”.

Ne artikull citohet se, ekspertet te cilet merren me matjet e ketij gazi radioaktiv, kane kerkuar qe te behet e detyrueshme me ligj kryerja e nje studimi gjeologjik para se te ndertohet nje objekt, por duket se Ministria e Mjedisit ka te tjera prioritete. Kjo pasi duke filluar qe nga viti 2007, ajo, per mungese fondesh ka pezulluar edhe matjet e nivelit te perqendrimit te Radonit. Kjo do te thote se per firmat e ndertimit, megjithese rreziku eshte prezent, nuk ka asnje lloj kuadri ligjor qe t’i detyrojne te zbatojne disa parametra te caktuara, ne ato zona ku matjet per Radonin dalin mbi normat e lejuara. Megjithese per periudhen 2003-2007, sipas artikullit, Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujrave ka dhene nje shume prej 600 mije leke çdo vit per kryerjen e ketyre matjeve ne zonat me problematike, ka rreth 2 vjet qe ky financim eshte nderprere per mungese fondesh.

Duke marre mendimin e eksperteve te fushes, ne artikull theksohet se, per te shmangur kete fenomen duhet qe para se te fillojne punimet per ngritjen e nje ndertese, te behet nje studim i nentokes. Nese ky truall del me perqindje te larte Radoni, jo se nuk duhet te ndertohet ne te, por duhet te merren masa mbrojtese, siç eshte izolimi me fibra izoluese efikase qe jane posaçerisht per kete pune.

I nevojshem sipas mendimit te eksperteve, eshte edhe nje studim per materialet e ndertimit te nevojshme per keto raste, pasi nje i tille nuk eshte bere ende dhe per shkakun se ka shume mundesi qe materialet qe futen ne Shqiperi jane jashte kritereve te perdorimit, persa i perket prezences se ketij gazi.

Duke ju referuar ekspertit te fushes, prof.as. Safet Dogjani, ne artikull shprehet se: “Ne te gjitha studimet e kryera per kete problem, eshte theksuar domosdoshmeria se, “duhet te vazhdoje studimi ne zonat e klasifikuara me rrezik te larte”. Problemi eshte se kjo gje duhet bere brenda nje kuadri ligjor dhe te behet i detyrueshem per te gjithe firmat ndertuese. Pikerisht per kete arsye, ne i kemi sugjeruar Ministrise se Mjedisit qe legjislacioni shqiptar ne fushen e ndertimeve duhet te miratoje nje ligj, i cili te sanksionoje domosdoshmerine e studimit te truallit gjeologjik te ndertimeve te reja per vleresimin e rrezikut Radon”.

Sa me siper dhe ne kuader te veprimtarise qe kryen Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujerave, kemi kerkuar dhenien e shpjegimeve dhe informacioneve ne lidhje me problematiken qe ngrihej ne kete artikull. Me konkretisht, eshte kerkuar nese nga ana juaj zhvillohen studime te pervitshme apo edhe ne afate kohore me te ngushta ne zonat problematike ne te gjithe vendin, ku shfaqet prezenca e gazit Radon. Po keshtu, nese ekziston apo jo nje baze ligjore, e cila do t’a bente te detyrueshme kete gje. Kemi kerkuar njekohesisht te informohemi mbi masat qe institucioni MMPAU, ka marre per kete çeshtje, qe me sa duket perben nje problem shume serioz per cilesine e jetes, jo vetem ne Tirane por ne te gjithe vendin.

            Ne pergjigjen e dhene nga ana e Ministrise se Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujerave, me shkresen nr.1170 date 2.06.2009, paraprakisht eshte bere nje shpjegim i perkatesise se Radonit ne kuptimin e elementit kimik dhe shpendarjes se tij ne koren e tokes.

          Veç vleresimit te rrezikut profesional ne rastet e ekspozimit ndaj Radonit per punonjesit e nentokes, ne pergjigje evidentohet edhe rreziku urban i ketij ekspozimi.

          Duke vleresuar kete problem, ne pergjigje konfirmohet se Ministria e Mjedisit, Pyjeve dhe Administrimit te Ujerave, ka nxitur dhe perkrahur kryerjen e monitorimeve dhe rritjen e kapaciteteve ne kete drejtim nepermjet kooperimit me BE-ne. Po keshtu, pohohet fakti se MMPAU, ka mbeshtetur financiarisht monitorimin per njohjen e situates se perqendrimeve te Radonit ne toke, uje dhe ajer (te banesave), duke synuar te paraqese dhe nje vleresim te riskut perkates ne zona te ndryshme-qendra te banuara. Rezultatet e ketij monitorimi jane publikuar nepermjet raportit vjetor te monitorimit te mjedisit, dokument i cili eshte i hapur per publikun dhe gjithe institucionet e interesuara.

          Lidhur me vleresimin e shkalles dhe mjediseve qe emetojne Radon, ne pergjigjen ne fjale theksohet se, kjo eshte me shume nje çeshtje studimore se sa monitorim, ndaj per kete arsye vleresohet se do te ishte me interes qe materialet e ndertimit para se te perdoren, duhet te analizohen dhe te çertifikohen per kete element radioaktiv. Pra, duhet shtuar si kusht ndertimor edhe kerkesa per çertifikaten e emetimit te radonit, çertifikate e cila duhet te leshohet nga institucionet pergjegjese.

          Qendrim i njejte me ate te konstatuar ne artikullin e botuar ne “Gazeta Shqiptare”, mbahet nga ana e MMPAU ne kete pergjigje, kur vleresohet se te dhenat e rregullta dhe te thelluara te monitorimit do te sherbejne per orientimin dhe mbeshtetjen e punes per hartimin e nje baze ligjore me te plote, qe do te vinte ne shina procesin e vleresimit me te plote dhe masat e veçanta qe duhet te merren ne situatat konkrete, sidomos te ndertimeve te reja ne zonat e vleresuara me risk te larte.

          Natyrisht qe ky proces ka te nevojshem bashkepunimin me ministri te tjera, si dhe me grupe te ekspertizes tekniko-shkencore.

          Nisur nga veçantia dhe kompleksiteti i kesaj çeshtje, ne mendojme se çeshtja e rrezikshmerise se gazit Radon, duhet vleresuar ne nje menyre me gjitheperfshirese dhe nuk duhet te konsiderohet thjesht si nje çeshtje teknike, qe ka te beje vetem me ndertimet e reja, apo me mungesen e nje legjislacioni konkret qe do te rregulloje kete moment vakumi.

          Ne gjykimin e Avokatit te Popullit, ekzistenca e emetimit ne ajer te gazit Radon si nje element radiokativ, ne te gjithe territorin e Republikes se Shqiperise dhe sidomos ne zonat urbane, cenon nje indikator te rendesishem te jetes komunitare dhe te respektimit te te drejtave te individeve qe jetojne ne keto kumunitete, qe njihet ndryshe si “cilesi e jetes”.

Eshte e natyrshme qe, individet kudo deshirojne te jetojne te lumtur, te bejne nje jete te shendeteshme, te jene te sigurte dhe te kene diçka te dobishme per te bere. Sigurisht qe ne kete kuptim, çdokush deshiron nje cilesi jete me te mire. Ne vizionin e Avokatit te Popullit, termi “cilesi e jetes” nuk duhet perdorur vetem dhe thjesht per te vleresuar mireqenien e pergjithshme te individeve dhe shoqerive dhe nuk duhet te fokusohet vetem tek koncepti i standartit te jeteses, i cili bazohet ne radhe te pare tek te ardhurat. Ky konkluzion behet me evident, edhe per faktin se treguesit e standartit perfshijne jo vetem pasurine dhe punesimin, por gjithashtu edhe mjedisin urban, shendetin mendor dhe ate fizik, arsimimin, kohen e lire dhe argetimin, si dhe perkatesine sociale.

Duke qene se cilesia e jetes eshte bere nje nga çeshtjet me te ndjeshme per komunitetet tashme, ajo konceptohet rreth tre llojesh mjedisesh: mjedisi social, mjedisi urban, dhe mjedisi ekonomik. Ne menyre te padiskutueshme te treja keto “mjedise”, duhet t’i adresohen dhe te jene ne lidhje me njeri-tjetrin, por energjite me te medha komunitare sot jane adresuar tek mjedisi urban.

Sikurse shume çeshtje te shendetit publik, si ato te shendetit fizik dhe te shendetit mendor, verehet se lidhen me mjedisin urban.

Pikerisht ne vleresojme se, nje mjedis urban i shendetshem dhe jo vetem, eshte garancia me e mire per te siguruar nje cilesi jetese te denje per te gjithe.

Ne keto kushte, ne mendojme se sfida e momentit eshte qe te jemi kreative dhe bashkepunues ne gjetjen e rrugeve te reja per te njohur dhe potencializuar asetet tona te konsiderueshme dhe te ndertojme dhe ruajme nje mjedis per te cilin ne te gjithe mund te kujdesemi.

Per kete qellim, gjykojme se eshte e nevojshme qe aktiviteti zbatues per studimin me qellim identifikimin me te hollesishem te legjislacionit europian ne kete fushe dhe perafrimin e legjislacionit vendas me kete te fundit, te kete perparesi percaktimin e nje sistemi monitorimi dhe vleresimi te vazhdueshem mbi perhapjen dhe rrezikshmerine e gazit Radon ne te gjithe vendin, veçanerisht ne zonat urbane. Nga ana tjeter, eshte e nevojshme qe te ndermerren te gjitha inisiativat legjislative, me qellim parandalimin e efekteve te demshme te ketij gazi radioaktiv per shendetin e njeriut, sidomos ne rastet e ndertimeve te reja.

Ne kete kendveshtrim, duhet te behet e detyrueshme kryerja e nje studimi te truallit gjeologjik te ndertimeve te reja per vleresimin e rrezikut Radon, materialet e ndertimit para se te perdoren duhet te analizohen dhe te çertifikohen per kete element radioaktiv, si dhe duhet shtuar si kusht ndertimor, kerkesa per çertifikaten e emetimit te radonit, e cila duhet te leshohet nga institucionet pergjegjese.

E gjithe kjo ndermarrje dinamike dhe emergjente, kerkon nderhyrje ne legjislacionin specifik ne fuqi per plotesimin apo permiresimin e tij, si dhe nxjerrjen akteve te reja normative, te nevojshme.

Kjo kerkese behet me aktuale, nese i referohemi faktit se ne zbatim te detyrave te percaktuara ne Planin Kombetar per zbatimin e Marrveshjes se Stabilizim Asociimit, te miratuar me VKM-ne nr.463 date 5.07.2006, qofte ne prioritetet afatshkurtra apo edhe ato afatmesme, monitorimi i cilesise se ajrit perben nje aktivitet zbatues, qe duhet te realizohet nga ana juaj.

Angazhimi konkret kerkon pergatitjen e akteve te reja ligjore, apo edhe te ndryshimeve apo permiresimeve ne aktet ekzistuese ligjore, me qellimin e realizimit te nje kuadri ligjor qe do te mundesoje rregullimin e kesaj çeshtjeje ne menyre te plote dhe angazhuese per te gjithe aktoret perkates, sipas standarteve te kerkuara.

Theksojme gjithashtu se, ky proçes duhet konsideruar ne nje kendveshtrim me te gjere dhe me vizionin se perafrimi i ketij legjislacioni me standartet europiane, nuk duhet pare si nje angazhim i shkeputur nga angazhimi teresor per perafrimin e gjithe legjislacionit vendas me “Acquis communitaire”.

Angazhimi konkret ne kete proces, tregon edhe angazhimin e te gjithe aktoreve per te realizuar realisht procesin e “Mireqeverisjes”, i cili tregon se si institucionet publike drejtojne punet publike dhe menaxhojne burimet publike, me qellim qe te garantojne realizimin dhe respektimin e te drejtave te njeriut. Theksojme se, me nenshkrimin e Marreveshjes se Stabilizim-Asociimit nga vendi yne, nje nga standartet te cilat kerkohet te arrihet eshte edhe e drejta per nje administrim te mire, apo e thene ndryshe e drejta per mireqeverisje, si nje e drejte e individit.

Mireqeverisja kerkon korniza ligjore te qarta dhe te sakta me nje karakter detyrues te paanshem, si dhe kerkon mbrojtje te plote dhe efikase te te drejtave te njeriut.

Mungesa e percaktimeve ligjore per rregullimin e kesaj çeshtjeje, ne legjislacionin aktual ne fuqi, jo vetem perben premise per shkeljen e te drejtave themelore te individeve, por cenon edhe parimin kushtetues te shtetit te se drejtes dhe me konkretisht parimin e sigurise juridike.

Per sa me siper, ne mbeshtetje te pikes 3, te nenit 63 te Kushtetutes, ku thuhet shprehimisht se: “Avokati i Popullit ka te drejte te beje rekomandime dhe te propozoje masa kur veren shkelje te te drejtave dhe lirive te njeriut nga administrata publike”, dhe ne vijim te nenit 24/a, te Ligjit nr.8454 date 4.02.1999 “Per Avokatin e Popullit”, i ndryshuar, ku thuhet shprehimisht se;

“Kur Avokati i Popullit veren se eshte vete permbajtja e ligjit ose e akteve te tjera normative dhe jo zbatimi i tyre shkaku qe krijon premisa per shkelje te te drejtave te njeriut, te njohura nga Kushtetuta ose nga ligjet e tjera, ka te drejte:

R E K O M A N D O J M E

Ne bashkepunim me ministrite dhe entet e tjera publike te interesuara, te pergatiten draftet ligjore qe ne perputhje me piken 1, te nenit 81, te Kushtetutes te Republikes te Shqiperise, Qveria te realizoje inisiativen legjislative, per ndryshimet e nevojshme ligjore, per parandalimin dhe monitorimin e rreziqeve qe vijne nga emetimi ne ajer i gazit radiokativ Radon, ne perputhje me kerkesat e legjislacionit europian ne kete fushe. 

Ne perputhje me nenin 22, te Ligjit Nr.8454 date 4.02.1999 “Per Avokatin e Popullit”, ku thuhet se;

“Organet, te cilave Avokati i Popullit u ka drejtuar nje rekomandim, kerkese apo propozim per shkarkim, duhet ta shqyrtojne rekomandimin, kerkesen apo propozimin per shkarkim dhe te kthejne pergjigje brenda 30 ditesh nga data e dergimit te rekomandimit, kerkeses apo propozimit per shkarkim. Pergjigja duhet te permbaje shpjegime te arsyetuara per çeshtjen ne fjale, si dhe çfare veprimesh, mosveprimesh apo masash ka ndermarre ai organ”;

Duke besuar se me kete rekomandim kontribuojme ne realizimin e qeverisjes sa me ne favor te qytetareve, lutemi te n’a vini ne dijeni per qendrimin Tuaj ndaj ketij rekomandimi.

Duke besuar ne mirekuptimin Tuaj,

AVOKATI  I  POPULLIT

        Ermir  DOBJANI