Ekzistenca e ndertimeve pa leje, rezultuar si eksperience negative ne kuadrin e zhvillimit urban, eshte e lidhur ngushte me probleme sociale, urbanistike dhe te cilesise se jeteses, te cilat tashme jane shtruar per zgjidhje definitive. Ne kete kuader, me qellimin e mire per te kontribuar ne çuarjen perpara te demokracise dhe respektimin e te drejtave themelore te shtetasve, nepemjet ketij pergjithesimi po evidentojme disa mangesi, eleminimi i te cilave ne te ardhmen do te ndikoje ne permiresimin e punes te Policise te Ndertimit. Nisur nga numri i ankesave te paraqitura ndaj organit te Policise te Ndertimit dhe numrit te rekomandimeve te derguara nga ana jone ne kete organ, konstatohet se veprimtaria e ketij organi te administrates publike mbetet problematike ne kuader te respektimit dhe mbrojtjes se te drejtave te individit.

Gjate viteve 2000-2005 te funksionimit te Institucionit te Avokatit te Popullit, numri i ankesave te cilat jane shqyrtuar lidhur me kete problematike, eshte rreth 450 çeshtje. Shqyrtimi i tyre ka evidentuar faktin se veprimtaria e Policise te Ndertimit kalon nga faza e parandalimit te ndertimeve te reja te kundraligjshme, ne fazen e evidentimit te plote dhe te ekzekutimit te tyre (prishjes), nga ana e ketij organi. Por megjithate, ky proçes ne shume raste rezulton me probleme dhe mangesi te shumta. Pa u ndalur ne raste konkrete te shqyrtuara nga ana jone, problematika rezulton si me poshte:

1. Evidentohet nje mosveprim i vazhduar i ketij organi jo vetem per konstatimin dhe sanksionimin e ndertimeve te kundraligjshme, por edhe per ekzekutimin e vendimeve te cilat jane marre ndaj kundravajtesve te ndryshem, si per sanksionim me gjobe, ashtu edhe per prishje ndertimesh te kundraligjshme. Pa mohuar punen e ketij organi dhe duke mbetur objektiv në trajtimin e situates, duhet pranuar se Policia Ndertimore ka patur nje aktivitet mjaft te ngjeshur per rikthimin e parqeve dhe territoreve publike ne gjendjen e meparshme. Por pavaresisht kesaj, nuk mund te justifikohet mosveprimi ne raste te veçanta, nderkohe qe ka patur edhe ndonje rast qe mosveprimi ka qene i qellimshem. Nje rast shume i njohur eshte rasti i kullave “Hawai”, i cili rezulton me kapercim kompetencash ne marrjen e vendimit perkates nga ana e KRRT-se prane Bashkise Tirane (neni 78), dhe mosveprim paraprak me kompetencat qe i jep ligji, nga Dega e Policise te Ndertimit te Tiranes. Mosveprimi ndaj vendimeve qe ka marre vete organi, jo vetem qe cenon autoritetin e tij, por mbart problemet qe kane te bejne me ndertimet pa leje vit pas viti, duke bere qe ngarkesa e punes te mos jete me racionale. Keshtu, megjithese ndertimet e paligjshme evidentohen dhe ndaj tyre zhvillohet proçedura perkatese ligjore deri ne marrjen e vendimit per prishjen e tyre, puna ne shume raste ngec deri ketu, duke passjelle ne radhe te pare pakenaqesine e qytetareve, te cilet vuajne pasojat e ketyre ndertimeve. Veç problemeve te radhitura me siper, kjo sjell edhe renien e besueshmerise ne publik te punes se organit te Policise te Ndertimit. Mungesa e personelit, mungesa e mjeteve teknike, nderrimi i kohepaskohshem i personelit, si atij drejtues, ashtu edhe atij ndihmes, mbetet problematik ne kuader te nje veprimtarie normale te organit te Policise te Ndertimit. Keto probleme jane diskutuar si ne takime per çeshtje te caktuara ne rang ekspertesh, edhe ne takime ndermjet titullareve te organit te Policise te Ndertimit dhe Institucionit tone. Menyra e organizimit te punes me aksione ne zona te caktuara dhe ne kohe te caktuara mbetet problematike, pasi kjo tregon nje anormalitet ne kuadrin e vazhdimesise normale te punes se ketij organi.

2. Nuk kane munguar rastet, kur veprimi ka qene i pjesshem dhe jo ne perputhje me vendimet administrative perkatese, apo ka qene i kundraligjshem nga ana e Policise te Ndertimit. Si nje fenomen qe eshte konstatuar, eshte fakti se Policia e Ndërtimit ka patur raste qe ka vepruar duke shkaterruar ndertime, edhe pse ato kane qene te legjitimuara me vendime perfundimtare te formes se prere nga gjykata, apo kur keto ndertime kane qene prone e hipotekuar ne menyre te ligjshme nga ana pronareve te tyre. Megjithese keto raste jane shume te pakta, kjo tregon se ligjshmeria ne veprimtarine e ketij organi nuk duhet pare vetem ne aspektin e kerkeses per veprim, por edhe ne sensin e veprimit ne perputhje me ligjin dhe ne proporcion me shkeljen e bere nga ana e kundravajtesve. Ndonese nga ana jone jane derguar rekomandime per fillimin e proçedimeve administrative per shperblimin e demit te shkaktuar subjekteve pronare te ligjshem, perseri nga ana e Policise te Ndertimit eshte mbajtur nje qendrim refuzues, duke preferuar me mire qe çeshtja t’i kalohej gjykates per zgjidhje. Ky fakt nxjerr ne pah nje tjeter problem, i cili ka te beje me mungesen e iniciatives se ketij organi, per rregullimin dhe zhdemtimin ligjor te pasojave te ardhura nga veprimi ne kushtet e demit jashtekontraktor.

3. Shpeshhere ne trajtimin e shume ankesave verehet nje “loje” shkresash zyrtare ndermjet KRRT-ve me Bashkite apo me deget e Policive te Ndertimit ne lidhje me vendim-marrjen perkatese per ndertime te ndryshme te evidentuara si te kundraligjshme. Ne disa raste eshte nderhyre nga ana jone me rekomandime per shpjegimin e perkatesise te proçesit te vendim-marrjes, rekomandime te cilat synojne zgjidhjen perfundimtare te çeshtjes dhe venien ne vend te te drejtes se shkelur te individit. Pavaresisht se ne nenin 77 te Ligjit “Per urbanistiken”, percaktohet kompetenca e vendimmarrjes per keto raste, perseri proçedurat zvarriten dhe percillen nga organi i Policise te Ndertimit, tek organet e qeverisjes vendore, duke passjelle shkelje te te gjitha afateve te shqyrtimit te çeshtjeve ne perputhje me parashikimet e Kodit te Proçedurave Administrative.

4. Vendimet per pezullim punimesh, si mase parandalimi, ne formen qe nxirren, nuk zbatohen dhe nuk imponohen nga ana e organit te Policise te Ndertimit, per te qene te detyrueshem per subjektin ndaj te cilit merren. Eshte fakt se ne shume ankesa per ndertime te kundraligjshme, Policia e Ndertimit, ne zbatim te kompetencave, ben pezullimin e punimeve ne objekt, deri ne sqarimin e çeshtjes. Por ndodh rendom qe, edhe pse eshte marre vendim per pezullim punimesh, firmat e ndertimit apo individe te ndryshem vazhdojne punen, duke e perfunduar ndertimin, derisa ne momentin final te vendim-marrjes ai eshte bere fakt i kryer. Keto veprime thellojne akoma me shume situaten e paligjshmerise.

5. Nje tjeter problem i cili eshte evidentuar gjate kesaj kohe, sidomos gjate ekzekutimit te vendimeve per prishje nga ana e organit te Policise te Ndertimit, per ndertimet pa leje, eshte ai i moszbatimit te nenit 84 te Ligjit “Per urbanistiken”, qe parashikon se:

“Gjobat, shperblimet dhe shpenzimet e prishjes, te percaktuara ne kete ligj, paguhen nga kundervajtesit brenda 5 diteve, nga data e njoftimit te vendimit te organit te Policise te Ndertimit, ose nga dita kur vendimi i gjykates merr forme te prere. Pas kalimit te ketij afati paguhet kamate 2 per qind ne dite deri ne nje muaj. Pas kalimit te ketij afati (nje muaj), organet e Policise se Ndertimit kerkojne ekzekutimin e tij ne rruge gjyqesore, sipas ligjeve ne fuqi. Gjobat, shperblimet dhe shpenzimet paguhen ne zyren e finances se organit te pushtetit lokal”. E evidentojme kete fakt, pasi prishja e nje ndërtimi pa leje eshte ne favor te nje komuniteti te caktuar njerezish, por shpenzimet e ketij veprimi, nese nuk paguhen nga kundervajtesi, rendojne ne xhepat e ketij komuniteti. Me sa kemi konstatuar, ne asnje rast shpenzimet per prishje dhe pastrim te territorit nuk i jane ngarkuar kundervajtesit qe ka ndertuar pa leje. Zbatimi ne praktike i kesaj dispozite, do te ndikonte akoma me shume ne edukimin e shtetasve me frymen e respektimit te ligjit.

6. Mosushtrimi i kompetences qe neni 6 i Ligjit “Per Policine e Ndertimit” i jep organit te Policise te Ndertimit ne lidhje me pezullimin dhe njoftimin e KRRTRSH-se per vendimet e marra nga Keshilli i Rregullimit te Territorit, kur veren shkelje te ligjit ne vendimet e tyre. Keshtu, gjate praktikes tone te deritanishme jane evidentuar raste, kur per vendime te ndryshme te KRRT-ve, per shkelje te ndryshme ligjore te konstatuara, organi i Policise te Ndertimit, mund te vepronte duke pezulluar zbatimin e tyre dhe t’ia percillte per shqyrtim KRRTRSH-se. Ky veprim nuk ka ndodhur, duke evidentuar qendrim pasiv te ketij organi per ushtrimin e kompetencave te veta, te cilat ne kete rast nuk duhen kuptuar si fakultative, por si detyrim ligjor.

Persa i perket aspektit te kuadrit ligjor, konstatojme se:

1. Per shkak te nderthurjes se kompetencave apo percaktimeve jo te qarta qe behen ne ligje te ndryshme dhe qe lidhen me kompetencat dhe juridiksionin e Policise te Ndertimit, del e nevojshme pergatitja sa me pare te nje ligji te ri per urbanistiken. Efektivisht, ne disa raste nga ana jone jane konstatuar vakume ligjore te cilat nuk i japin mundesi veprimi dhe vendimmarrje, as Policise te Ndertimit dhe as KRRT-ve, ne reference te nenit 77 te Ligjit “Per urbanistiken”. Akoma me emergjente e ben kete situate hyrja ne fuqi e dy ligjeve te reja, perkatesisht, Ligjit Nr.9209 date 23.03.2004 “Per legalizimin e shtesave ne ndertime” dhe Ligjit Nr.9304 date 28.10.2004 “Per legalizimin dhe urbanizimin e zonave informale”. Objekti i rregullimit te ligjit te pare te sipercituar, eshte legalizimi i ndertimeve, teresisht ose karabina, me siperfaqe me te madhe se projekti i miratuar me vendim te KRRT-ve te njesive te qeverisjes vendore. Nderkohe objekti i rregullimit te ligjit te dyte, eshte legalizimi i ndertimeve pa leje ne zonat informale, te percaktuara sipas proçedurave te ketij ligji dhe urbanizimi i zonave te zena nga ndertimet e banesave pa leje, te emertuara “Informale”, per integrimin e tyre ne zhvillimin territorial e infrastrukturor te vendit dhe permiresimin e kushteve te jeteses ne to. Megjithate per shkak te nje sere problemesh, sot e kesaj dite evidentohet me lehtesi fakti se, zbatimi i Ligjit “Per legalizimin e shtesave ne ndertime” ka deshtuar dhe realisht, ai eshte kthyer ne nje ligj te pazbatueshem. Ky problem eshte ngritur si nga ana e Shoqates te Ndertuesve te Shqiperise, ashtu siç edhe ne vete e kemi evidentuar nga nje shqyrtim qe i kemi bere ketij problemi, duke propozuar edhe ndryshimet ne ligj qe do te mundesonin perfundimin e ketij proçesi me interes per te gjitha palet. Nje problem qe eshte verejtur ne punen e Policise te Ndertimit, gjate vitit 2005, eshte fakti se per nderhyrje te kerkuara ndaj ndertimeve te paligjshme, mbahet qendrimi se nuk mund te nderhyhet nga ana e tyre pasi rastet perkatese do te gjejne rregullim nga Ligji “Per legalizimin dhe urbanizimin e zonave informale”. Sikurse kemi theksuar edhe ne raportin e paraqitur ne Kuvendin e Shqiperise per vitin 2004, mbetet me rendesi sqarimi i ekzekutimit te vendimeve te meparshme te marra nga ana e Policise te Ndertimit, per prishjen e ndertimeve pa leje. Ne pamje te pare, parashikimet e Ligjit “Per legalizimin dhe urbanizimin e zonave informale”, duket sikur krijojne nje perplasje mes kompetences tanime te ushtruar ne vendimet e marra paraprakisht per ndertime te ngritura ne zonat informale nga ana e organit te Policise te Ndertimit dhe qe, me hyrjen ne fuqi te ketij ligji, rezultojne te paekzekutuara. Zgjidhja e kompetences ne kete rast, megjithese nuk eshte percaktuar shprehimisht ne ligjin e sipercituar, jepet ne nenin 23 te Kodit te Proçedurave Administrative. Efektivisht, vendimi i organit te Policise te Ndertimit duhet te pezullohet ne ekzekutim, derisa te merret nje vendim perfundimtar nga ana e organit te ngarkuar me ligj per shqyrtimin e mundesise se legalizimit apo jo, te ndertimit te sanksionuar. Legalizimi i ndertimeve pa leje ne kete kuptim zgjidh njekohesisht edhe pronesine mbi parcelen ndertimore, ose te siperfaqes se truallit te zene nga ndertimi, ne harmonizim me Ligjin Nr.9235 date 29.07.2004 “Per kthimin dhe kompensimin e prones”.

2. Mbetet ende i paqarte ligjerisht, pozicioni detyrues i organit te Policise te Ndertimit, ne rastet kur konstatohet demtim i prones se personave te trete nga ana e firmave te ndertimit, gjate zbatimit te lejeve te ndertimit, per shkak te moszbatimit korrekt te projektit te miratuar, ne reference te Ligjit nr.8402 date 10.09.1998 “Per kontrollin e displinimin e punimeve te ndertimit”. Ne disa raste nga ana e ketij organi eshte mbajtur qendrim nepermjet marrjes se vendimeve perkatese per detyrimin e firmave per rregullimin e pasojave, qe ata i kane shkaktuar personave te trete, gjate zbatimit te lejeve te ndertimit (psh. demtim te prones se tyre te ligjshme), ndersa ne raste te tjera mbahet qendrim pasiv. Megjithese organi i Policise te Ndertimit, ka per objekt te punes se tij kontrollin e zbatimit te ligjshmerise ne fushen e punimeve te ndertimit dhe te urbanistikes, gjate ketyre rasteve, mbetet jo e qarte kompetenca e ketij organi per te marre vendime te tilla, nderkohe qe konflikti qe lind mes paleve ka natyre civile dhe mund te zgjidhet ne gjykate. Gjykojme se nje interpretim i gjere i konceptit te kontrollit te zbatimit te ligjshmerise ne fushen e punimeve te ndertimit, do te mundesonte zgjidhjen e ketyre çeshtjeve ne rruge administrative ne menyre direkte nga ana e Policise te Ndertimit, pa qene nevoja qe palet t’i drejtoheshin gjykates. Kjo se pari duke parashikuar ne menyre te shprehur te drejten e ketij organi per te marre vendime te ketij lloji, dhe se dyti, duke konkretizuar proçeduren e veprimit ne keto raste. Zgjidhja qe do te jepej, do te qartesonte edhe medyshjen e ketij organi per te vepruar ose jo ne keto raste, si dhe do te rriste autoritetin e tij ne kuader te objektit te punes qe ai ka te percaktuar me ligj.

3. Nje problem tjeter, ka te beje me percaktimin e nje afati vlefshmerie te percaktuar zyrtarisht nga vete Policia e Ndertimit, ne lidhje me vendimet qe ajo merrte dhe ka marre, me objekt prishje ndertimesh te kundraligjshme. Ky moment i eshte referuar nga ana jone nepermjet nje rekomandimi, te gjitha degeve te Policise te Ndertimit si dhe vete Drejtorise se Pergjithshme te Policise te Ndertimit, ku kemi sqaruar kuptimin e ligjit (nenit 23 te Ligjit “Per kundervajtjet administrative”), si dhe zbatimin e nenit 84 te Ligjit Nr.8405 date 17.09.1998 ”Per Urbanistiken” ne praktiken e perditshme te punes se ketij organi. Si konkluzion, kemi konkluduar se referenca qe i behet nenit 23, te Ligjit Nr.7697 date 7.04.1993 “Per kundervajtjet administrative”, ne lidhje me afatin 1 vjeçar te ekzekutimit te mundshem te vendimeve te KRRT-se, apo edhe te vete organit te Policise te Ndertimit, kur vendoset prishja e nje objekti te kundraligjshem, eshte e gabuar dhe jo ne perputhje me ligjin. Sa me siper, ne funksion te mirefunksionimit te organit te Policise te Ndertimit kemi rekomanduar nderprerjen e praktikes se referimit te gabuar per vlefshmerine e ekzekutimit te vendimeve te KRRT-ve dhe te vete organit te Policise te Ndertimit, sipas afatit 1 vjeçar, pasi nuk ekziston nje percaktim i tille ne nenin 23, te Ligjit “Per kundervajtjet administrative”. Per kete rast kemi rekomanduar ekzekutimin ne nje kohe sa me te shpejte te mundshme te ketyre vendimeve, te cilat ligjerisht nuk kane te percaktuar nje afat vlefshmerie, te limituar ne periudha kohore te percaktuara shprehimisht ne dispozita ligjore perkatese.

Per marredheniet e institucionit tone me Policine Ndertimore:

a. Ka nje mungese te theksuar dhe neglizhence krejtesisht te pajustifikuar te ketij organi, ne dhenien e pergjigjeve apo informacioneve, pas kerkesave te derguara per kete qellim nga ana e institucionit tone. Kjo gje shpeshhere eshte shoqeruar paraprakisht nga nje mungese transparence prej ketij organi ndaj personave te interesuar, apo edhe publikut ne pergjithesi per veprimtarine e tij. Mungesa e informacionit te kerkuar, jo vetem eshte bere shkak per kohezgjatjen e shqyrtimit te çeshtjeve nga ana jone, por shpeshhere realisht na ka vene ne pozite shume te veshtire me ankuesit, te cilet i jane drejtuar institucionit tone per nje zgjidhje te mundshme. Problematike shfaqen Deget e Policise te Ndertimit ne Tirane, Durres, Vlore, por edhe vete Drejtoria e Pergjithshme e Policise te Ndertimit. Ndodh qe ne disa raste, edhe pse jepet informacion ne lidhje me çeshtje te caktuara, ky informacion eshte i paqarte ose i paplote, fakt i cili na detyron t’i ridrejtohemi perseri ketij organi per shpjegime te metejshme. Shpeshhere, sidomos per ndertimet te cilat gjate zbatimit te tyre shfaqen me shkelje ne zbatim te projektit te miratuar nga ana e Bashkive, dhenia e shpjegimeve jashte afateve te percaktuara ligjore perkon edhe me hapjen e proçeseve gjyqesore ne lidhje me keto çeshtje, gje qe na detyron te nderpresim shqyrtimin e metejshem te rasteve.

b. Rekomandimet e drejtuara nga ana jone, verejme se ne te shumtat e rasteve pranohen ne heshtje, duke ndermarre veprime te ngadalta dhe jo konkludente dhe per me teper duke mos permbushur detyrimin ligjor te dhenies se prononcimit zyrtar, sikurse parashikohet ne nenin 22 te Ligjit “Per Avokatin e Popullit”, nderkohe qe ne nje shumice te tyre mbeten pa pergjigje. Ndaj kerkesave tona per marrje masash administrative ndaj punonjesve, te cilet jane bere shkak per zvarritje dhe moszgjidhje te çeshtjeve ne kohe, organi i Policise te Ndertimit ne me te shumten e rasteve ka qene pasiv. Megjithese jane organizuar mjaft kontakte e takime te nivelit te larte te drejtuesve, Drejtori i Pergjithshem gjithmone premtonte rregullimin e gjendjes, por pas pak kohe permiresimi, problemeve duhesh qe t’u ktheheshim nga fillimi. Me ndryshimin e drejtuesve ne besojme se situata do te permiresohet. Por gjithsesi, me miratimin e ndryshimeve me Ligjin nr.9398 date 12.05.2005 “Per Avokatin e Popullit”, institucionit tone i jane dhene me teper kompetenca per te vene para pergjegjesise per zbatimin e ligjit personat qe keqperdorin pushtetin.   

Pa mohuar punen pozitive qe eshte kryer ne shume zona ndaj ndertimeve pa leje nga ana e Policise te Ndertimit, te gjitha keto konstatime tregojne problematiken ne teresi te ketij organi, problematike e cila nxjerr nevojen e permiresimit te punes, per nje mirefunksionim dhe sherbim korrekt ligjor ndaj qytetareve.

 Me respekt

AVOKATI  I  POPULLIT

        Ermir  DOBJANI