Ne pergjigje te kerkeses se Presidentit te Republikes per nje informacion mbi ecurine e punes ne drejtim te mbrojtjes se te drejtave te autorit ne Shqiperi, relatojme si me poshte:

Ligji “Për të Drejtën e Autorit” eshte miratuar me daten 13.05.1992, dhe ka patur disa ndryshime me vone.

Është fakt se veprimtaria artistike dhe letrare ka ritme zhvillimi, është pasuruar jeta kulturore e vendit dhe ata që janë kontribuesit kryesorë në këtë lëvizje janë artistët, shkrimtarët, muzikantët, botuesit, piktorët etj. Per paradoks, edhe pse ligji për mbrojtjen e veprimtarisë së tyre eshte miratuar, janë pikerisht ata që shpesh dëmtohen në pronësinë e tyre intelektuale. Gjatë rreth 4 viteve të veprimtarisë së institucionit të Avokatit të Popullit, pranë zyrës sonë për të drejtën e autorit ka paraqitur një ankese Kryetari i Shoqates jo qeveritare per Mbrojtjen e te Drejtes se Autorit, z. Neshat Tozaj. Ai, nder te tjera, ngre pretendimin se strukturat perkatese shtetërore të taksë-tatimeve duhet të kryejnë punën e tyre, duke vjelur të ardhurat nga taksat, por edhe gjobat e vëna për cënim të pronësisë mbi të drejtën e autorit. Pas kësaj, pretendon se një përqindje e këtyre të ardhurave t’i kalojë shoqatës në fjalë, e cila, faktikisht prej disa vitesh ushtron veprimtarinë në fushën përkatëse, pra për mbrojtjen e pronësisë intelektuale.

Rasti eshte ende ne shqyrtim, pasi deri tani nga Drejtoria e Tatimeve të Tiranës nuk na janë dhënë shpjegime në lidhje me pretendimet e z.Tozaj. Por duke studjuar ligjin “Per te Drejten e Autorit”, nje nder pyetjet qe shtrohet eshte, se ne cilat terma do te kuptohet “legjitimimi” i kesaj shoqate per te perfituar nga keto kontribute, qe shteti eshte i detyruar me ligj t’i vjele.

E themi kete, pasi ligji parashikon themelimin e agjencive per mbrojtjen e te drejtave te autoreve, nese keta te fundit nuk mund t’i mbrojne vete ato.

Keshtu, pavarësisht hapesirave apo defekteve që vijnë nga vetë formulimi i ligjit ne fuqi, disa probleme serioze që evidentohen jane:

1- A është me të vërtetë ky ligj i plote apo duhet pasuruar me dispozita, duke reflektuar përvojat më të mira nga vendet e zhvilluara perëndimore?

2- A është i aplikueshëm ky ligj për kushtet e krijimtarisë në Shqipëri?

3- Kush duhet ta zbatojë dhe si duhet të funksionojë ky ligj?

Mendimi yne eshte se ne nuk kemi një ligj perfekt, sepse struktura dhe gama e problematikës së këtij ligji nuk është gjithëpërfshirëse, nuk e prek gjithë hapesirën krijuese, e per pasoje nuk mund të bëhet mbështetëse e saj, aq më tepër mbrojtëse. Kështu si është hartuar ligji, ai më shumë funksionon si element informativ sesa parandalues. Kesisoj, nuk ka se si t’i jape zgjidhje problemeve me te thjeshta. Mjafton të përmendim një fakt fare të thjeshtë. Çdo ditë në kanalet televizive apo radio transmetohet muzikë shqiptare bashkëkohore dhe e traditës, autorësinë e së cilës e vlerëson dhe e njeh pa kurrfarë mundimi. Po kështu ndodh edhe me filmat, teatrin letërsinë etj. Në më të shumtën e rasteve produkti muzikor, artistik apo letrar është përdorur pa lejen e krijuesit, pronarit të vertetë të kësaj krijimtarie.

Sigurisht që duhet të jetë i dëmtuari që të ankohet për një rast të tillë. Por ku, drejtperdrejt dhe vetem ne Gjykate? Ky ligj dhe instrumentat a duhet të vetëveprojnë? Por si? Përvojat më të mira evropiane duhen shfrytëzuar, por ato duhen përshtatur edhe me kushtet dhe infrastrukturën krijuese shqiptare. I rëndësishëm është edhe fakti se sa dhe si do të shtrihet veprimi i këtij ligji. Sepse edhe brenda për brenda krijimtarisë autentike ka probleme serioze për të cilat është e nevojshme veprimi i këtij ligji. Por sa?

Përjashto ndonjë rast të shkëputur, ky ligj nuk rezulton te jete zbatuar, madje ka opinione qe e cilesojne deri te pa aplikueshëm.

Në kushtet kur vetë krijimtaria letraro artistike në vendin tone nuk e ka infrastrukturën e duhur për të dominuar në jetën social ekonomike, për të qenë parësore në ekzistencën ekonomike të një shtresimi social, është e vështirë edhe përcaktimi i saktë i vlerës reale të kësaj krijimtarie. Kështu ndodhemi në pragun e abuzivizmit me ligjin.

Mungesa e struktures perkatese, e akteve nenligjore, pra e hallkave plotësuese, ambjenteve dhe specialistëve të nevojshëm për aplikimin e ligjit e bën më pak të aplikueshëm atë.

Ne keto kushte lind pyetja nëse ky ligj do te sherbeje si koperturë e një apo disa agjencive private (qe nuk na duket shume e drejte), do të shërbejë si rregullator mes autorëve dhe shkelësve të të drejtave tyre, do të legjitimojë vetëm atributin e drejtperdrejte te vendimmarrjes nga gjykata, apo do të jetë institucion ndërgjegjësimi hap pas hapi mes autorëve (të dëmtuarve) dhe dëmtuesve?

Nese do t’i referoheshim permbajtjes se ligjit “Per te drejten e autorit” dhe per statusin e veçante qe jepet sipas ketij ligji per strukturen perkatese (Agjenci apo tjeter gjë), per organizimin dhe mbrojtjen e se drejtes se autorit, fare natyrshem do te konstatonim se kemi te bejme me nje peshtjellim termash dhe konceptimesh kontradiktore me njera tjetren.

Agjencite e parashikuara te themelohen per te drejten e autorit, konceptohen ne kete ligj ne termat e nje personi juridik privat, qe nuk ndjekin qellime fitimi dhe qe ne funksionimin e tyre, me sa duket, mbikqyren nga Ministri i Kultures, Rinise dhe Sporteve.

Gjykojme se pavaresisht ekzistences se ketyre agjencive, eshte e rendesishme të ngrihet një komitet apo ent publik shteteror, si ndërmjetës apo rregullator i kësaj veprimtarie juridike, ne mbrojtje te interesave dhe te te drejtave te autorit. Kjo gje mund te realizohet fare mire prane Ministrise se Kultures, Rinise dhe Sporteve, ose per nga vete rendesia qe ka kjo e drejte, te mund te ngrihet ndofta edhe nje institucion apo ent i pavarur per kete qellim. Në botë ekzistojnë disa organizma shtetërore e private ne kete drejtim. Sigurisht që intensiteti krijues dhe problemet që lindin nga ai në vendin tone nuk janë në raport të drejtë me lëvizjet letraro artistike që ndodhin në botë dhe që mbrohen nga këta organizma. Por mungesa e profesionistëve në fushat përkatëse, mosnjohja e hapesirave dhe veprimtarisë krijuese në zhanret e ndryshme ku vepron ky ligj, rezulton ta kete bere te pazbatueshem ate deri tani.

Nje problematike e dale gjate shqyrtimit te çeshtjes qe lidhet me respektimin e te drejtes se autorit, nga ana e zyres tone, ka te beje edhe me faktin se pavaresisht se parashikohet pjesmarrje e “agjencive”, si pale ne kontratat qe lidhen mes autoreve dhe perdoruesve te te drejtes se autorit, perseri kjo gje nuk aplikohet jo vetem ne rastet kur kontratat lidhen mes dy subjekteve private, por edhe kur njera nga palet eshte shteterore. Ne kete kuptim ose vete statusi qe eshte parashikuar per keto agjenci veshtireson kete proçes, ose realisht ligji eshte i paaplikueshem per te gjitha rastet kur ndodh nje gje e tille.

Te mos harrojme se deri ketu flasim per marredhenie qe zhvillohen ne nje treg formal qe eshte i kontrollueshem nga shteti. Por eshte mese e kuptueshme qe ky moment as qe nuk mund te diskutohet per pjesen informale te çeshtjes, gje qe me sa rezulton eshte edhe me shqetesuesja.

Nga ana tjeter, mesa konstatohet, ky ligj deri tani ka vepruar në mbrojtje të krijimtarisë së të huajve (kryesisht kinematografike), duke sjellë keshtu edhe një vlerësim me paragjykime për vetë ecurine e tij.

Ka pretendime dhe shprehet shqetesim se edhe krijimtaria e autorëve shqiptarë ka rënë pre e piraterisë së huaj, jo vetëm nga fqinjët por edhe nga vende të zhvilluara, ku ligji i së drejtës autorit vepron dukshëm.

Krijimi i nje hallke institucionale ndervepruese per autoret si brenda ashtu edhe jashte vendit, per ushtrimin e te drejtave te tyre dhe mbrojtjes direkte te pronesise, ne kuptimin e dhene me lart, mund te krijonte premisat jo vetem te njohjes dhe percjelljes se te drejtave, por edhe te parandalimit te fenomenit te shkeljes se te drejtes se autorit ne te gjithe gamen e saj.

Verehet edhe nje fenomen tjeter qe lidhet me zbatimin e ketij ligji, dhe qe ka lidhje me organet ekzekutuese ne rastet e shkeljes se te drejtave te autorit. Nga aktet ligjore dhe nenligjore rezulton se kur çeshtja nuk eshte bere objekt i gjyqesorit, ne rastet e kundravajtjeve administrative ne kete fushe, organet ekzekutuese te gjobave do te jene Drejtoria e Pergjithshme e Tatimeve (Drejtoria e Policise Tatimore) dhe deget e saj ne rrethe, te cilat duhet te bashkepunojne me agjencite per mbrojtjen e te drejtave te autorit.

Gjykojme se per nga vete organizimi i ketij organi dhe mungesa e specialisteve ne te persa i perket te drejtes se autorit, funksionimi i tij ne kete drejtim eshte i manget. Ky eshte edhe nje nga shkaqet qe ligji nuk zbatohet ne menyre rigoroze dhe qe ne fund te fundit shpesh gjendemi para faktit te mosfunksionimit te ligjit. Mendojme se ka ardhur koha qe se paku, ne organet tatimore te ekzistoje nje strukture e veçante e cila jo vetem mund te konstatoje shkelje dhe te vere gjoba, ne rastet e shkeljes se te drejtes se autorit, por edhe te kete te drejten e fillimit te proçedimeve penale kur kjo eshte e mundur.

Ne kete kendveshtim te trajtimit te problemit, verehet se megjithese Ligji “Per te drejten e Autorit”, daton ne vitin 1992 dhe ka pesuar amendamente apo plotesime te ndryshme, perseri aktet nenligjore qe duhet te nxjerre Qeveria apo ministrite e ndryshme ne zbatim te tij jane shume te pakta, fakt qe ka ndikuar dhe ndikon ne mosaplikimin e tij.

Megjithatë, ekzistenca e ligjit është pozitive. Mendojme se gradualisht infrastruktura e tij duhet pasuruar me agjencitë (bankat) e depozitimit të së drejtës së autorit, trashëgimisë së pronësisë intelektuale, artistike, letrare, kohëzgjatjes dhe ekzistencës së kësaj pronësie.

A duhet të veprojë ky ligj edhe në mbrojtje të krijimtarisë origjinale që merret apo shfrytëzohet nga huajt?

Kjo pyetje hap një dritare ndryshe të funksionimit të Ligjit mbi të Drejtën e Autorit, vonesa në aplikim e të cilit deri tani nuk justifikohet. Së paku të nisë veprimi i tij, dhe nderkohe të pasurohet dhe eleminohen ato defekte që janë bartur gjatë hartimit të tij, duke parashikuar zgjidhje per problemet e shumta që përmban bota e madhe krijuese, pasuri jo vetëm vetjake, por edhe kombëtare. Funksionimi pozitiv i tij duhet të jetë gjurmë fillestare e rregullimit të marrëdhënieve mes vetë krijuesve, institucioneve dhe hallkave të rëndësishme që instrumentalizojnë mbarë kulturën kombëtare.

Pa pretenduar qe kemi ezauruar te gjitha problemet per te drejten e autorit, mendojme se problemet e ngritura ne kete informacion mendojme se se paku, per aq sa ne konstatojme dhe reflektojme, kerkojne zgjidhje te shpejta dhe vleresojme nismen e Presidentit te Republikes per t’u marre seriozisht me kete çeshtje.

Duke besuar ne mirekuptimin Tuaj, me konsideraten me te larte,

AVOKATI  I  POPULLIT

        Ermir  DOBJANI