Me ane te Vendimit nr.141 date 14.03.2007, Keshilli i Ministrave  ka miratuar projektligjin “Per arsimin e larte ne Republiken e Shqiperise”. Ky projektligj i ka kaluar tashme Kuvendit per proçedure miratimi, per te kaluar paraprakisht ne komisionin parlamentar qe mbulon çeshtjet e arsimit dhe te shkences, ku edhe mundesia e diskutimit rreth permbajtjes se tij krijon mundesine e parashtrimit te verejtjeve tona dhe diskutimit per rregullime te mundshme.

Rendesia e ketij projektligji qendron ne faktin se arsimi i larte, si pjese e pandare e sistemit arsimor ne vend, perben bazen dhe mbeshtetjen e proçesit te pergatitjes se atij grupimi intelektual qe neser do te perbeje punonjesit e aparatit shteteror, apo edhe te elites intelektuale ne vend. Ne kete kendveshtrim, eshte e rendesishme te kuptohet se arsimi i larte duhet vleresuar si nje pasuri kombetare qe tejkalon caqet e nje proçesi te thjeshte shkollimi, per nga vete investimi material dhe moral qe shteti kryen si ne arsimin e larte publik, ashtu edhe ne ate privat.  

Paraprakisht theksojme se ne Kushtetuten e Republikes se Shqiperise, ne kapitullin e te Drejtave dhe Lirive ekonomike, sociale dhe kulturore, ne nenin 57/7, percaktohet se: “Autonomia e institucioneve te arsimit te larte dhe liria akademike jane te garantuara me ligj”. 

Pra, shteti jo vetem mbron dhe garanton te drejten e çdo individi per t’u arsimuar, detyrimisht ne arsimin fillor, e me pas ne ate te mesem te pergjithshem e profesional, si dhe ne arsimin e larte, por institucioneve perkatese qe perfaqesojne kete te fundit, ju njeh te drejten e tyre per te ushtruar veprimtarine ne termat e “Autonomise”, si nje e drejte per te veterregulluar marredhenie te caktuara brenda fushes se tyre te funksionimit, ne perputhje me percaktimet perkatese ligjore.

           Paraqitja e ketij projektligji behet ne nje kohe kur vendi yne ka nenshkruar marreveshjen e MSA-se, fakt qe ligjeron ndermarrjen e nje sere angazhimesh dhe detyrimesh per arritjen e standarteve te kerkuara edhe ne fushen e arsimit.

Me konkretisht ne pjesen e nenshkruar qe i perket arsimit te larte theksohet se, fokusi kryesor i Qeverise per periudhen afatgjate eshte arritja e objektivave te Deklarates se Bolonjes. Ne kete objektiv, ne periudhe afatshkurter, orientimi kryesor do te jete ndermarrja e reformave ekonomike ne fushen e arsimit te larte, duke u perqendruar ne menyre te veçante ne krijimin e institucioneve, menaxhimin e universiteteve dhe realizimin e autonomise se universiteteve. Nisur nga prioritetet afatshkurtra dhe afatmesme qe vijne ne te njejten linje me objektivin e sipercituar, verehet se ne grupimin e iniciativave ligjore afatshkurtra, vend te pare ze hartimi dhe miratimi i projektligjit “Per arsimin e larte”.

           Kjo iniciative e ndermarre ne kushtet edhe te angazhimeve te diktuara nga nenshkrimi i MSA-se, eshte konkretizuar deri ne fazen e miratimit te projektligjit “Per arsimin e Larte ne Republiken e Shqiperise” ne Keshillin e Ministrave.

           Per te ndihmuar per hartimin e ketij ligji, menduam t’ju dergojme keto opinione per permiresimin e tij:

           -Ne nenin 12 te projektligjit jepet kuptimi i Departamenteve, si dhe nje pasqyrim i funksioneve qe ato kane dhe menyres se organizimit, ku nje pjese e veçante i eshte kushtuar departamenteve te fakulteteve te mjekesise, qe jane pjese e spitaleve universitare. Ajo çfare mund te thuhet ne lidhje me konceptimin dhe formulimin e dhene per departamentin qendron ne faktin se mungon kriteri akademik per ngritjen dhe funksionimin e tij si njesi baze perberese te institucioneve te arsimit te larte. Ne fund te fundit departamenti duhet konceptuar jo thjesht si nje strukture abstrakte qe ka disa funksione dhe kompetenca te caktuara, por si nje strukture ku individe me aftesi dhe formim akademik ushtrojne tagrat e funksioneve perkatese. Keto dy momente te nderthurura bashke me parashikime konkrete do te jepnin nje kuptim me te plote dhe me te qarte per departamentin. Ky eshte nje moment qe gjykohet se mungon ne kete projektligj. Nga ana tjeter forma e organizimit me grupe, mesimore e kerkimore te cilat mund te kene karakter edhe te perkohshem, mendojme se krijon nje lloj paqendrueshmerie te struktures se organizimit (kjo nisur edhe nga kohezgjatja e emerimit te titullareve te grupeve neni 12/4), nderkohe qe ne ligjin ekzistues forma e organizimit parashikon ndarje te departamentit ne seksione.

           -Veçori e ketij projektligji eshte se qe ne nenin 13 te tij (organet drejtuese dhe administruese ne institucionet publike te arsimit te larte), parashikohet ngritja e dy organeve te reja qe nuk kane qene parashikuar ne ligjin ekzistues, perkatesisht  Keshilli i Administrimit dhe Keshilli i Etikes Akademike.

           -Lidhur me Senatin (neni 14) si organ drejtues dhe administrues mund te evidentojme se veç faktit se parashikohet kryesimi i tij nga ana e Rektorit, pjesa tjeter qe lidhet funksionimin, perberjen si dhe te drejta dhe detyra te tjera te tij (14/4), lihen per t’u percaktuar ne statusin e institucionit te arsimit te larte ne perputhje me kete ligj.       Mendojme se percaktimi i bere ne ligjin ekzistues (neni 17), eshte me i qarte pasi ne te te pakten jepet perberja e senatit (perfaqesues te zgjedhur nga keshillat e shkollave te larta jouniversitare dhe nga studentet), nderkohe ne projektligj kjo behet disa nene me mbrapa dhe e konceptuar ne kornizen e zgjedhjes se organeve drejtuese.

           -Ne nenin 15 te projektligjit nuk thuhet asnje gje ne lidhje me proçeduren dhe zgjedhjen e Rektorit, nderkohe qe kjo gje ezaurohet ne nenin 21/3. Ne ndryshim nga ligji ne fuqi, ne kete projektligj trajtohet termi rektorat ku ne perberje futet edhe kancelari.

           -Ne nenin 16 ne perberjen e Keshillit administrativ, veç anetareve te personelit akademik, te zgjedhur nga personeli i çdo njesie kryesore te institucionit, nje anetari te zgjedhur nga ana e keshillit te studenteve te institucionit, perfshihen edhe anetare te caktuar nga ana e Ministrit te Arsimit. Ne reference te kompetencave dhe detyrave qe ka keshilli (kontrolli i veprimtarise se institucionit te arsimit te larte lidhur me menaxhimin financiar, administrativ dhe ekonomik), perberja e tij me anetare te caktuar prej Ministrit te Arsimit, bie ndesh me konceptin e autonomise nderkohe qe realisht dyzon kompetencen qe ky minister ka ne aspektin e kontrollit te ligjshmerise ne veprimtarine e institucioneve te arsimit te larte publike e private (nenet 63-64). Fakti eshte se edhe ne nenin 82 te projektligjit parashikohet kontrolli dhe auditimi i brendshem, i cili te çon perseri ne te njejtin konkluzion.

           -Lidhur me Keshillin e Etikes me aq sa parashikohet ne projektligj, mund te themi se mbetet ne kushtet e nje organi “jetim”, qe s’dihet se si do te rregulloje veprimtarine per te mos krijuar perplasje me organet e tjera drejtuese nisur edhe nga fakti se ai nuk eshte vendimmarres.

           -Edhe Keshilli i Profesoreve gjykojme se pavaresisht shkakut pse ngrihet, pasi eshte nje organ i ri, mbetet ne te njejtat kushte siç edhe  Keshilli i Etikes.

           -Ne nenin 39, gjykojme se eshte e rendesishme qe te percaktohet qarte se sa duhet te jete kohezgjatja brenda se ciles nje institucion i ri i krijuar i arsimit te larte, duhet te funksionoje pa nje statut te miratuar nga ana e Ministrit te Arsimit dhe Shkences. Nese afati i ri i kontrollit te ligjshmerise se Statutit eshte 2 muaj per Ministrin dhe ai e rikthen statutin per ripunim, mendoj se ky eshte nje cikel qe nuk duhet te zgjase me shume se gjashte muaj nga dita e paraqitjes se projekt-statutit dhe per me teper, duhet te permbyllet si cikel brenda vitit akademik perkates kur edhe ka filluar te funksionoje institucioni i ri i arsimit te larte. Ky konkluzion vjen llogjik per dy arsye, se pari statuti eshte nje nga aktet baze nenligjore per funksionimin e ketyre institucioneve dhe se dyti per faktin se vete statutit si akt, ligji i ka njohur te drejten te percaktoje nje sere termash pa te cilat nuk mund te funksionoje rregullisht institucioni i arsimit te larte. Rast konkret eshte ai i Universitetit “Aleksander Moisiu”, Durres, kur sot e kesaj dite kur po mbyllet viti akademik nuk ka nje statut te miratuar apo ne fuqi dhe kur shpesh jane marre vendime dhe nxjerre akte te tjera nenligjore, qe duhej te ishin bazuar fillimisht ne nje akt te tille si Statuti.

           -Lidhur me nenin 41, te jepet pershtypja se i jepet me shume rendesi kriterit te kushteve materiale, se sa kritereve te tjera shume te rendesishme akademike te nevojshem per hapjen, mbylljen dhe ndryshimin e institucioneve publike te arsimit te larte. Edhe per aq sa shprehet, nuk jepen disa kritere baze, te cilat mendojme qe do te ishin te nevojshme ligjerisht ne kete rast. Ky opinion bazohet ne ate qe, marrjes se liçences perkatese ne kete rast, sipas ketij neni i jepet me teper llogjike sipermarrje biznesi se sa nje llogjike trajtimi sikurse e meriton arsimi i larte (perfshire ketu edhe nenin 44).

           -Neni 51 per nga menyra e formulimit duket i paqarte dhe jo korrekt per grupimin te cilit ai i drejtohet, pasi te shprehesh ne menyre kaq te prere per humbje te vendit te punes per personelin akademik, do te thote ne radhe te pare cenim te “Statusit” ligjor qe gezon ky personel (neni 47), dhe ne radhe te dyte mosrespektim apo injorim i rrugeve te ankimit administrativ dhe te parashikimeve te bera ne Kodin e Punes si baze stabilizuese e marredhenies konkrete te punes.

           -Ne kete projektligj ka nje zhvillim shume pozitiv ne lidhje me parashikimin konkret te statusit te studentit (nenet 53-58). Megjithate vendi i pedagogut dhe statusi i tij konkret, duket sikur eshte lene ne harrese ne marredhenien e tij konkrete, qofte ate te punesimit ne institucionin perkates te arsimit te larte, qofte edhe ne marredhenien me vete studentet. Mundet qe pjesemarrja e studenteve ne zgjedhjen e autoriteteve drejtuese te ketyre institucioneve te jete edhe me e larte, se ajo e parashikuar ne projektligj (parashikuar 20%).

            -Ne nenin 64/3 te projektligjit, parashikohet pezullimi i Rektorit te nje Institucioni te Arsimit te Larte nga ana e Ministrit te Arsimit dhe Shkences, ne rast shkelje flagrante ose shkelje te renda te ligjit dhe akteve neligjore, dhe dergimi i rastit per proçedura te metejshme organit te emerteses, qe duhet te pergjigjet brenda nje muaji. Mendojme se ky eshte nje perkufizim problematik, pasi ne gjithe proçeduren e zgjedhjes dhe te emerimit te rektorit, Ministri i Arsimit nuk shfaqet si organ vendimmarres, qofte edhe ne aspektin paraprak proçedurial. Ne keto kushte ai nuk mund t’a pezulloje rektorin, pasi realisht mund te kemi ushtrim te nje kompetence ne perplasje me kompetencat e Presidentit te Republikes ne kete rast. Pra, efektivisht pezullimi konsiderohet si nje akt administrativ i nxjerre ne kushtet e pavlefshemrise absolute. Me se shumti, Ministri mund te propozoje largimin nga detyra dhe ne keto kushte eshte Presidenti ai qe vendos paraprakisht pezullimin apo qofte edhe largimin nga detyra (shkarkimin). Edhe caktimi i zv.rektorit nga ana e Ministrit eshte nje moment qe duhet vleresuar me shume kujdes, pasi proçedura e emerimit te tij njeh te tjera organe vendimmarrese kompetente, nderkohe qe ndoshta fare mire ne keto raste nese Presidenti pezullon Rektorin mund te kemi “Zevendesim” te Rektorit deri ne zgjidhjen e çeshtjes. Kjo llogjike duket se eshte pasqyruar direkt ne piken 5 te po ketij neni. Nese ndervaresia administrative do te trajtohet ne kushtet e parashikuara ne kete nen, atehere kemi ne menyre te hapur shkelje te autonomise te institucioneve te arsimit te larte.

            -Ne kete projektligj ka 19 dispozita kalimtare. Pa u futur ne permbajtjen e tyre mund te thuhet se, vetem numri i ketyre dispozitave, rreth 1/5 e gjithe dispozitave te projektligjit te jep pershtypjen e nje ligji qe neser mund te hyje ne fuqi, por qe ka karakter te perkohshem apo kalimtar.

           Pare ne kete, kendveshtrim mendojme se projektligji ka nevoje per rregullime, te cilat mund te jene edhe me te shumta se keto te konstatuara ketu, por qe realisht lidhen me nevojen e analizes nga eksperte te fushes per parashikimet qe lidhen direkt me fushen e arsimit.

           Duke besuar ne mirekuptimin Tuaj,

                                                           Me respekt

AVOKATI  I  POPULLIT

        Ermir  DOBJANI