Një shtetas, ish pronar trualli, me anë të letrës së tij, është ankuar se VKM nr.119 datë 18.03.2000 “Për proçedurat e privatizimit me ankand të paketave shtetërore të aksioneve të shoqërive tregtare, që veprojnë në sektorët jostrategjikë” i ka kufizuar atij dhe ish pronarëve të tjerë, në kushte të barabarta me të, një nga të drejtat themelore të njeriut, atë të ushtrimit të së drejtës së pronës së tij të ligjshme.

Nga shqyrtimi i gjithë legjislacionit përkatës, Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, legjislacionit mbi Pronat në përgjithësi si dhe akteve përkatëse të Këshillit të Ministrave rezulton:

V.K.M. nr.119 datë 18.03.2000 në pikën 1 të gërmës “c” përcakton proçedurat për llogaritjen e paketës së aksioneve për ish pronarët e truallit. Ndërmjet të tjerave aty thuhet se “Ish pronarët e truallit..… kanë të drejtë të marrin aksione të shoqërisë që privatizohet, në bazë të sipërfaqes së truallit….. brenda kufizimit të shoqërisë dhe çmimit të truallit, përcaktuar sipas vendimit nr.312, datë 30.06.1994, të Këshillit të Ministrave”.

          Ne mendojmë se në gërmën “c”, pika 1 e Vendimit të Këshillit të Ministrave nr.119, datë 18.03.2000, që për çmimin e truallit referon zbatimin e V.K.M. nr.312 datë 30.06.1994 përbën një shkelje të pikave 1 dhe 4 të nenit 41 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë për mbrojtjen e së drejtës së pronës private.

Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr. 312, datë 30.06.1994, ashtu siç thotë edhe titulli i tij ka për qëllim që të caktojë çmimin e truallit që shitet për ndërtim personave fizikë e juridikë, si dhe çmimin e qerasë së truallit që u jepet në përdorim këtyre personave. Në këtë vendim nuk përmendet se për cilat troje është fjala, por nënkuptohet se bëhet fjalë vetëm për trojet pronë shtetërore, sepse që nga viti 1994 që ka dalë vendimi e më pas çmimi i tokës private dhe qeraja e saj janë liberalizuar.

Por ky vendim ka shërbyer (siç është përdorur deri më sot) për të përcaktuar edhe vlerën e tokës nën objektet që do t’i nënshtrohen procesit të privatizimit, edhe kur toka (trualli) nuk është pronë shtetërore.

Dihet se V.K.M. nr. 119 datë 18.03.2000 përbën një paketë të proçesit të privatizimit dhe gjithçka është liberalizuar me përjashtim të caktimit të çmimit të tokës. Dhe kjo paraqet një kontradiktë.

Shteti ka të drejtë të përcaktojë vlerën e elementeve të objektit pronë shtetërore që do të privatizojë, siç janë vlera e ndërtesave, e makinerive e paisjeve, amortizimin e tyre, mjetet e xhiros, detyrimet e mbetura financiare, etj., dhe këto i përcakton në mënyrë të njëanshme, pasi është i vetmi pronar i tyre. Po kështu, shteti ka të drejtë të përcaktojë edhe vlerën e truallit ku gjendet objekti, kur toka është pronë shtetërore.

Por çështja ndryshon kur ndërmarrjet apo shoqëritë tregtare që privatizohen janë ngritur ose ndodhen në troje, pronë private, të cilat u janë njohur e kthyer ish-pronarëve në bazë të ligjit 7698 datë 23.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronave ish-pronarëve”. Një gjë e tillë, natyrshëm, e lidh çështjen e çmimit të vlerësimit të truallit me të drejtën e pronës, e cila, siç dihet, është një ndër të drejtat themelore të njeriut, të parashikuara edhe në Kushtetutën tonë të vitit 1998.

Pra, nëse shteti mund dhe duhet të përcaktojë vlerën e elementeve të objektit, që ndodhen mbi truall siç u përmendën më lart, pasi është i vetmi pronar, një gjë të tillë nuk mund dhe nuk duhet ta bëjë për përcaktimin e vlerës së një trualli, pronar i të cilit nuk është më shteti, por një person tjetër fizik ose juridik, të cilit i është kthyer prona me vendim të Komisionit të Kthimit të Pronave. Nëse shteti sillet njëlloj, si për pronën e tij, ashtu dhe për një pronë që nuk i përket, atëherë ndodhemi përpara cënimit të hapur të së drejtës së pronësisë që parashikohet e mbrohet nga neni 41 i Kushtetutës, i cili thotë se:

Pika (1): E drejta e pronës private është e garantuar.

Pika (4): Shpronësimet ose ato kufizime të së drejtës së pronës që barazohen me shpronësimin, lejohen vetëm përkundrejt një shpërblimi të drejtë.

Sigurisht kur bëhet privatizimi i një objekti sipas kushteve që përcakton Vendimi Këshillit të Ministrave Nr.119 dt.18.03.2000 nuk ndodhemi përpara shpronësimit, por përpara një kufizimi esencial të pronësisë të pronarit të truallit, që i është kthyer pronësia me vendim të Komisionit të Kthimit e Kompensimit të Pronave, sepse pronari s’është më në gjendje të ushtrojë lirisht të gjitha tagrat e pronësisë. Në rastin e një objekti që privatizohet, ndodhemi përpara një situate të komplikuar. Objekti mbi tokë është pronë shtetërore, ndërsa toka (trualli) është pronë private. Secili prej këtyre pronarëve, veçanërisht pronari i tokës, nuk është në gjendje të disponojë lehtësisht pronën e tij. Për të zgjidhur një konflikt të tillë, i cili është krijuar si pasojë e transformimit të ekonomisë nga një ekonomi e centralizuar në një ekonomi tregu, është ndjekur, rruga e mesme që parashikon që pronarit të tokës, meqenëse i kufizohet e drejta e pronës, t’i jepet një shpërblim i drejtë në aksione. Në këtë kuptim ish pronari apo pronari i tokës duhet të marrë aq aksione sa është vlera e tokës nën objekt dhe përreth tij. Kjo rrugë deri në një farë mase përputhet me frymën e Kushtetutës, e cila i trajton në mënyrë të barabartë kufizimin e të drejtës së pronës me shpronësimin përkundrejt një shpërblimi të drejtë.

          Por nga ana tjetër, kjo do të thotë që si në rastin e kufizimit të së drejtës së pronës, ashtu dhe në atë të shpronësimit, masa e shpërblimit për pronarin që zhvishet nga pronësia, duhet tëjetë jo vetëm e drejtë, por edhe e barabartë.

Këtë e garanton ligji nr.8561, datë 22.12.1999 “Për shpronësimet dhe marrjen në përdorim të përkohshëm të pasurisë pronë private për interes publik”.

Por nuk ndodh kështu në rastet e privatizimeve, kur për të llogaritur çmimin e truallit zbatohet vendimi Nr. 312 datë 30.06.1994. Masa e shpërblimit me aksione e përllogaritur sipas këtij vendimi, është shumë herë më e vogël se sa masa e shpërblimit që u jepet pronarëve që shpronësohen sipas ligjit 8561 datë 22.12.1999.

          Nga praktika ka dalë që vlerësimet që kanë bërë grupe të ndryshëm të ekspertëve për shpronësimin e trojeve në rrethe të ndryshme të vendit janë disa herë më të mëdha sesa vlerat që parashikon vendimi 312. Shih p.sh. vendimin e Këshillit të Ministrave nr.596, datë 16.12.1999, i cili, në lidhje me shpronësimin e një sipërfaqe prej 179 metra katrore truall në Ersekë, zbatoi një çmim prej 1500 lekë për metër katrore (Gazeta Zyrtare nr.36, 1999, faqe 1417). Në fakt, për të njëjtën sipërfaqe po të zbatohej vendimi 312, masa e shpërblimit do të ishte 320 lekë për metër katrore, d.m.th. gati pesë here më pak. Ky dallim në shpërblim, mendojmë se ilustron në mënyrë konkrete pabarazinë që shkakton zbatimi i vendimit nr.312 datë 30.06.1994, krahasuar me shpërblimin që aplikohej sipas ligjit 7848, datë 25.07.1994 “Për shpronësimet për interes publik, si dhe për marrjen në përdorim të përkohshëm të pasurisë së paluajtëshme” ose sipas ligjit të ri të shpronësimeve Nr.8561 datë 22.12.1999, që ka hyrë në fuqi me 1 mars 2000.

          Është pikërisht ky ndryshim i dukshëm ose, e shprehur ndryshe, kjo pabarazi në trajtimin e pronarit, të cilit vlera e tokës i llogaritet mbi bazën e çmimeve që cakton V.K.M. nr.312 datë 30.06.1994, që përbën kufizim të së drejtës së pronës private dhe që vjen në kundërshtim me nenin 41, pika 4, të Kushtetutës, në dallim me pronarin që shpronësohet.

Për të gjitha këto arsye, në bazë të pikës 3 të nenit 63 të Kushtetutës dhe pikës “b” të nenit 24 të ligjit nr.8454, datë 04.02.1999 “Për Avokatin e Popullit”, me datën 28.07.2000 i propozuam Kryeministrit Zotit Ilir Meta që të ndryshohet pika 1 në gërmën “c” të V.K.M. nr.119, datë 18.03.2000, duke përcaktuar se “Çmimi i truallit caktohet sipas rregullave që caktojnë pikat 1 dhe 2 të nenit 17 të ligjit nr.8561, datë 22.12.1999 “Për shpronësimet…”. Në atë propozim theksuam se ndryshimi i pikës 1 të gërmës “c” të V.K.M. nr.119, datë 18.03.2000 do të ishte edhe një kontribut i rëndësishëm i Qeverisë për të zbatuar nenet 178 dhe 181 të Kushtetutës, për të rregulluar drejtë çështjet e ndryshme që lidhen me shpronësimet dhe konfiskimet e kryera para miratimit të kësaj kushtetute, duke u udhëhequr kështu nga kriteret e nenit 41 të saj.

          Por më datën 25.10.2000, zoti Ilir Meta na përgjigjet se “çështje të tilla, që duhet të pajtojnë të drejtën e pronës nga njëra anë, me tranzicionin dhe shpejtësinë e nevojshme të reformës nga ana tjetër, mbeten gjithnjë shumë të interpretueshme juridikisht… Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.119 datë 18.03.2000, ndryshe nga parashtrimi juaj nuk i referohet trojeve të njohura e të kthyera ish pronarëve. Pronat e kthyera nuk përfshihen në kapitalin e shoqërisë që privatizohet. Për pronën e përfshirë në Genplanin e objektit zbatohen legjislacioni i privatizimit dhe jo ai i kthim kompensimit”.

          Si rrjedhojë, propozimi ynë u refezua sepse sipas përgjigjes së mësipërme të zotit Kryeministër “Përfundimisht nuk mendojmë se kemi të bëjmë me ndonjë cënim direkt të neneve Kushtetuese dhe se çështja e masës së vlerësimit mund të përmirësohet herë pas here jo thjeshte duke respektuar “tregun e trojeve”; por edhe legjislacionin dhe logjikën e privatizimit në tërësi”.

          Duke studjuar ligjin nr.8334, datë 23.04.1998 “Për privatizimin e shoqërive tregtare që veprojnë në sektorët jostrategjikë”, mbi bazën e të cilit është nxjerrë Vendimi i Këshillit të Ministrave Nr.119, dt.18.03.2000, dhe analizuar përgjigjen e mësipërme del se ajo është e pasaktë dhe kontradiktore në përmbajtjen e saj. Kjo del e qartë nga përmbajtja e nenit 1 të ligjit nr.8334, datë 23.04.1998 ku thuhet qartë se “Vlera e truallit, brenda kufijve të shoqërisë, është pjesë e pandarë e këtij kapitali (themeltar). Ish pronarët e truallit, si subjekte kërkuese kanë të drejtë të marrin aksione në përpjestim me vlerën e truallit të njohur, në bazë të vendimit të Komisionit të Kthimit dhe Kompensimit të Pronave”.

          Duke pasur parasysh se po në këtë dispozitë theksohet se “Vlera e truallit përcaktohet sipas akteve ligjore dhe nënligjore në fuqi…” del se përderisa nuk ka ndonjë ligj që të caktojë kriteret dhe kushtet për vlerën e truallit, nuk mund të vazhdohet të bëhet kjo gjë me anë të Vendimit të Këshillit të Ministrave nr.312, datë 30.06.1994, i cili efektivisht emërohet “Për çmimin e truallit që shitet dhe për qeranë e truallit që u jepet në përdorim për ndërtime personave fizikë dhe juridikë”.

          Aq më tepër po të kemi parasysh edhe pikën 2 të nenit 181 të Kushtetutës, Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.312, datë 30.06.1994 nuk mund të zbatohet. Sipas pikës 2 të nenit 181 të Kushtetutës “Ligjet dhe aktet e tjera normative të miratuara para datës së hyrjes në fuqi të kësaj Kushtetute dhe që kanë të bëjnë me  shpronësimet dhe konfiskimet do të zbatohen kur nuk vijnë në kundërshtim me të”.

          Për të gjitha këto arsye, në bazë të gërmës “dh” të nenit 134 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë dhe nenit 24 të ligjit nr.8454, datë 04.02.1999” Për Avokatin e Popullit”

K Ë R K O J M Ë

          Deklarimin të papajtueshëm me Kushtetutën dhe shfuqizimin e pikës 1 të gërmës “c” të Vendimit të Këshillit të Ministrave Nr.119 datë 18.03.2000 si dhe të çdo akti tjetër normativ të Qeverisë që i referohet kjo dispozitë në lidhje me caktimin e vlerës së truallit të ish pronarëve që ju është kthyer prona me vendim të Komisioneve të Kthimit e Kompensimit të Pronave.

                                                        Ermir DOBJANI