Tiranë, më 20/11/2004

AVOKATI I POPULLIT: VOTAT T'I NUMEROJNE GJYQTARET

 - Shkrim i botuar ne gazeten "Korrieri" te datës 20.11.2004 nga Prof.As.Dr. Ermir DOBJANI -

          Ka kohë që jemi të shqetësuar për ecurinë e proçesit të zgjedhjeve në Shqipëri. Jo vetëm si qytetar i këtij vendi, por edhe si Avokat i Popullit ndaj shqetësimin me të gjithë opinionin tonë publik për ardhmërinë e proçesit elektoral të pritshëm. Njëkohësisht ndjej përgjegjësinë morale dhe profesionale që të shpreh në mënyrë institucionale dhe publike mendimet se si duhen rregulluar ligjet, me qëllim që të garantohet një proçes elektoral i drejtë dhe i ndershëm. Mendoj se tani që po punon Komisioni Parlamentar për reformën zgjedhore është edhe koha më e përshtatshme për t’i paraqitur këto mendime.

          Eshtë fakt që pas Referendumit të projekt Kushtetutës në vitin 1994, të gjitha proçeset e tjera elektorale për përfaqësuesit vendorë apo për Kuvendin e Shipërisë kanë patur të meta. Si rrjedhojë, të gjitha palët elektorale kanë qenë të detyruara nga kushtet apo rrethanat e kohës kur janë zhvilluar zgjedhjet të pranojnë rezultatet, ose kanë vazhduar t’i kontestojnë pambarimisht, duke krijuar dyshimin tek faktori ndërkombëtar se “shqiptarët nuk janë të aftë të realizojnë zgjedhje të drejta e të ndershme”. Si rrjedhojë të gjitha proçeset e afrimit dhe integrimit të Shqipërisë me Naton dhe Bashkimin Europian janë kondicionuar me të drejtë me realizimin e zgjedhjeve të pritshme parlamentare në vitin 2005. Nuk dëshëroj t’i futem analizës nëse kontestimet kanë qënë apo jo të bazuara. As faktit se zgjedhjet e vitit 2001 (parlamentare) dhe ato të vitit 2003 (vendore) u zhvilluan mbi bazën e Kodeve Elektorale të hartuara me ndihmën e OSBE-së dhe ODIHR-it. Në përfundim gjithmonë janë fajësuar partitë politike dhe institucionet shqiptare.

Eshte fakt që në zgjedhjet e zhvilluara pas vitit 2000 janë bërë hapa përpara në drejtim të rolit të forcave të policisë, fushatës mediatike, kulturës së paraqitjes së kandidatëve etj. Kanë mbetur probleme me listat elektorale të zgjedhësve, financimi i partive politike dhe proçesi i numërimit të votave. Për listat elektorale dhe financimin e fushatës me sa jemi në dijeni janë gjetur zgjidhje të pranuara nga palët kryesore. Të shpresojmë që rregullat (ligjet) e miratuara me konsensus të zbatohen pa të meta.

          Numërimi i votave ka qënë dhe mbetet thembra e Akilit e të gjithë proçeseve elektorale. Grindjet kryesore të anëtarëve të komisioneve të qendrave të votimit (përfaqësues të partive, kryesisht militantë të thekur), kanë filluar pas mbarimit të orarit të votimeve. Ata shpesh nuk kanë pranuar të firmosin proçesverbalet e numërimit të votave, ka patur fallsifikime apo tentativa për të ndryshuar rezultatet etj. Gjykimet e zhvilluara në Gjykatën Kushtetuese për zgjedhjet parlamentare të vitit 2001 për rreth 64 ankesa dhe ato të zhvilluara në Kolegjin Zgjedhor të Gjykatës së Apelit për zgjedhjet vendore 2003, vërtetuan se dhjetëra anëtarë të komisioneve të qendrave të votimit apo të zonave zgjedhore duhet të përgjigjeshin deri edhe penalisht për shkeljet e konstatuara. Pyetja është: - A është vënë para përgjegjësisë penale dhe dënuar ndonjë prej këtyre komisionerëve??? Me siguri përgjigja është negative. Kjo ndodh se komisionerët janë vullnetarë, të cilët ndonëse sipas Kodit Zgjedhor dhe atij Penal, kanë përgjegjësi administrative dhe penale për detyrën që marrin përsipër, ata sigurohen nga rivalet kandidatë për mbështetjen e tyre për të mos u vënë para përgjegjësisë ligjore, për të përfituar favore punësimi ose u premtohet edhe ryshfet n.q.s. mbrojnë me çdo kusht kandidatin apo forcën politike që përfaqësojnë.

          Si propozojmë praktikisht të bëhet numërimi i votave?

          Së pari: Numërimi i votave të bëhet nga 3 gjyqtarë për një zonë elektorale. Janë 100 zona elektorale, kurse gjyqtarë të shkallës së parë dhe të Apelit në gjithë Shqipërinë janë mbi 300 veta. Praktikisht kjo mund të rregullohet në Kodin Zgjedhor në këtë mënyrë:

          Ditën e zgjedhjeve, çdo gjyqtar pasi të ketë votuar në vendbanimin e tij që në orën 7⁰⁰ të mëngjesit, në orën 13⁰⁰ duhet të ndodhet në Tiranë, në mbledhjen e Konferencës Kombëtare të gjyqtarëve. Për 100 zonat elektorale, 3 gjyqtarë do caktohen me short për të numëruar votat në qendrat e komisioneve zgjedhore të çdo zone elektorale. Shorti do të drejtohet dhe organizohet nga zëvendëskryetari i Këshillit të Lartë të Drejtësisë. Praktikisht p.sh. një gjyqtar nga Shkodra, një nga Durrësi dhe një nga Korça do caktohen sëbashku të numërojnë votat e një zone elektorale në Tiranë, apo në Elbasan, aty ku t’i bjerë shorti. Këta gjyqtarë praktikisht nuk kanë asnjë lidhje varësie me njëri tjetrin, as edhe lidhje me kandidatët për deputetë në zonën ku do caktohen.

          Pasi të bëhet shorti, pas orës 16⁰⁰ grupet prej 3 gjyqtarësh do përcillen nga policia me makina në zonat elektorale përkatëse ku i ka rënë shorti.

Trupat gjyqsore të numërimit duhet të gëzojnë të drejtën e paprekshmërisë ligjore, por edhe të paarritshmërisë maksimale fizike me vëzhguesit apo aktorët e tjerë që janë të interesuar për transparencën e procesit. Duke konsideruar këtu edhe rolin e medias, mendoj se procesi bëhet më i rregullt dhe optimalisht më i besueshëm.

          Pas orës 19⁰⁰, nga qendrat e votimit, kutitë e votimit të vulosura duhet të shoqërohen nga 5 apo 7 anëtarët e komisioneve të qendrave të votimit për në qëndrën e zonës elektorale. Aty për siguri do shoqërohen me grup policësh. Në çdo qëndër votimi atë ditë do merret me qera një furgon taxi 10 vendësh për të bërë transportin nga qendra e votimit në qendrën zonale. Komisionet zonale do të marrin në dorëzim veçan kutitë e vulosura dhe veçan fletët e votimit të pakonsumuara apo të dëmtuara.

          Tek grupi prej 3 gjyqtarësh komisionet elektorale zonale do të dorëzojnë të gjitha kutitë e vulosura, të ardhura nga qendrat e votimit. Për realizimin praktik të detyrës për çdo zonë elektorale duhet një sallë me kapacitet minimal 30-40 persona. Salla të tilla ka në çdo qendër banimi si palestra shkollash, pallate sporti apo kulture ose të përdoren edhe sallat e gjykatave nëpër rrethe. Në një sallë do vendosen 3 gjyqtarët dhe përballë tyre 5-7 anëtarët e komisionit zonal, 10 ose më tepër vëzhgues të forcave politike si dhe përfaqësues të medias. Gjyqtarët do të hapin kutitë dhe do bëjnë numërimin e votave për çdo kuti. Në përfundim të numërimit të çdo kutije (presupozohet një kuti për çdo qendër votimi), përpilohet procesverbal i veçantë dhe firmoset nga 3 gjyqtarët. Kështu do të vazhdojë numërimi për çdo qendër (kuti votimi) deri sa të përfundojë numërimi i të gjitha kutive të votimit të asaj zone elektorale. Ne përfundim 3 gjyqtarët do plotësojnë procesverbalin përfundimtar dhe do shpallin vendimin për kandidatin fitues për deputet dhe gjithë të tjerët, si subjekte politike apo si individë. Duke patur parasysh se në çdo zonë elektorale janë paraqitur maksimumi jo më tepër se 15 mijë votues (sipas Buletinit të zgjedhjeve të vitit 2001) kuptohet që ky numërim i përqëndruar do të zgjatë 2 deri 3 ditë. Mendoj se kjo kohëzgjatje do të jetë plotësisht e justifikuar sepse do të shuajë sherre pa mbarim dhe rritje të imazhit pozitiv të Shqipërisë para opinionit publik brenda dhe jashtë saj. Po kështu edhe 300 gjyqtarët shqiptarë besoj se do jenë të gatshëm të sakrifikojnë 2-3 ditë lirinë e tyre të plotë të lëvizjes në interes të respektimit të verdiktit të popullit shqiptar për të drejtën e votës së lirë.

Masat organizative dhe praktike si zgjedhja e sallave për të numëruar votat, transporti i gjyqtarëve dhe i kutive të votimit nga qendra e votimit deri në sallën ku do bëhet numërimi (në komisionet elektorale zonale), pagesat, koha e punës dhe pushimit të gjyqtarëve gjatë proçesit të numërimit, mënyra e numërimit dhe plotësimit të proçesverbaleve nga 3 gjyqtarët etj mund të zgjidhen shumë mirë me udhëzime të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve.

Mund të ketë ndonjë mendim apo dyshim nëse Kushtetuta dhe ligji “Për organizimin gjyqësor” e lejon përfshirjen e gjyqtarëve në këtë veprimtari?? Mendoj se as Kushtetuta dhe asnjë ligj tjetër nuk i ndalojnë gjyqtarët të kryejnë këtë detyrë. Pika 2 e nenit 135 të Kushtetutës është e hapur dhe mund të shfrytëzohet jo vetëm për krijimin e Kolegjit Zgjedhor të Gjykatës së Apelit, tashmë të ngritur e të pranuar, por edhe për t’ju caktuar gjyqtarëve detyrën që të numërojnë votat.

          Masat ligjore përfshijnë vetëm ndryshimet e duhura në Kodin Zgjedhor (ligji nr.9087 datë 19.06.2003), i cili është në diskutim në Komisionin Parlamentar për Reformën zgjedhore. Për të rregulluar proçesin e numërimit të votave sipas propozimit të mësipërm duhen ndryshuar përkatësisht në pikën 4 të nenit 29 (kopetencat e KQZ-së); pikën 5 të nenit 30 (mbledhjet dhe vendimmarrja e KQZ-së); pikën 12 të nenit 37 (detyrat e KZZ-së); pikën 2 të nenit 38 (mbledhjet dhe vendimet e KZZ-së); pikën 2 të nenit 44 (mbledhjet dhe vendimet e KZQV-së); pikat “d, dh, i, i i, e, ë, f, g, gj dhe i” të nenit 109 (numërimi i votave); pika 1 e nenit 110 (shpallja e rezultateve); pikën 4 të nenit 112 (rinumërimi i fletëve të votimit), nenin 113 (proçedurat për rinumërimin). Në nenet 110 dhe 115 të shtohet ….“rezultatet e shpallura janë të ankimueshme në Kolegjin Zgjedhor të Gjykatës së Apelit Tiranë”. Gjithashtu duhet bërë një shtesë në pikën 1 të nenit 162 të Kodit Zgjedhor (e drejta e ankimit në gjykatën e Apelit kundër vendimit të 3 gjyqtarëve për numërimin apo rinumërimin e votave).

          Avantazhet e këtij propozimi janë:

Së pari, gjyqtarët janë nëpunës publikë, të edukuar me ndjenjën e respektimit të ligjit dhe të përgjegjshëm për këtë detyrë. Çdo shkelje e kryer, me dashje apo nga pakujdesia do t’i nënshtrohet patjetër kontrollit nga Inspektoriati dhe eventualisht ndëshkimit nga Këshilli i Lartë i Drejtësisë. Problemet për prejardhjen, përgatitjen dhe preferencat e tyre partiake tashmë janë tejkaluar, aq më tepër se procesi do të jetë tepër transparent, ballë përballë në sy të komisionerëve, medias dhe opinionit publik. Në fund të fundit a nuk ishin gjyqtarët e Kolegjit Zgjedhor të Apelit ata që vulosën rezultatet e zgjedhjeve vendore të tetorit 2003 për bashkitë mjaft të rëndësishme të Tiranës, Durrësit etj. Pra faktikisht fjala e fundit përsëri i ka mbetur gjyqtarëve.

          Së dyti, numërimi i votave dhe shpallja e rezultatit nga gjyqtarët e zvogëlon rëndësinë e Komisionit Qëndror të Zgjedhjeve dhe të konfliktit në vijim nëse vendimmarrja e tij do jetë 5 me 2 apo 4 me 3. Sepse po të shpallin fituesit gjyqtarët, vendimet e KQZ-së kanë vetëm karakter rregullator dhe nuk ndikojnë në rezultatin përfundimtar të votimeve.

Së treti, ky propozim është i vlefshëm vetëm për zgjedhjet parlamentare 2005. Pasi të shihet efektiviteti, mund të bëhen ndryshimet e mundëshme në zgjedhjet vendore 2006.

Nuk është se problemi konsiderohet i zgjidhur vetvetiu në këtë mënyrë. Me këtë propozim synoj që për këtë problem të ofroj një kontribut modest, pa pretenduar kurrësesi që ky të jetë fjala e fundit. Përsëri jam i ndërgjegjshëm se pranimi dhe mënyra e pranimit të rezultatit varen nga besimi reciprok që palët do të investojnë në këtë proces. Thënë ndryshe, nga shkalla se sa ato janë të gatshme të pranojnë reciprokisht marzhin e gabimeve që janë njerëzore dhe me ndikim tek të dyja palët. Precedenti amerikan dëshmon se edhe makinat e numërimit të votave kanë marzhin e tyre të gabimeve. Por këto defiçite elektorale kurresesi nuk mund të mbajnë peng vendin. Për më tepër, kur mendoj se bota, drejt së cilës synojmë të integrohemi, duket e gatshme të na “shpërblejë” për një kontribut tejet të vogël. Thjesht, do të “shpërblehemi” nëse nuk do lemë të na vidhet një e drejtë themelore e njeriut, siç është e drejta të zgjedhim se cilët duam që të na qeverisin.

Tiranë, 19.11.2004