Gazeta "ALBANIA" , 6 Mars 2003

Ambasadori i SHBA-së në Tiranë skanon problemet që po kalon vendi

VOTONI PËR LARGIMIN E QEVERISË, QË NUK JU RESPEKTON

-Fjalimi i ambasadorit të SHBA-ve, Xhejms Xhefri, “Mbi të drejtat e njeriut”, në Universitetin e Tiranës, në Fakultetin e Shkencave Sociale-

Është kënaqësi për mua, t’ju vizitoj ju, që të shpreh qëndrimin amerikan për të drejtat e njeriut. Kjo është për Shqipërinë dhe Amerikën, një çështje shumë e rëndësishme.

Së pari, faleminderit shumë, rektori Rrokaj dhe  dekani Pango, që më ftuat këtu dhe më dhatë këtë mundësi për të folur me studentët tuaj. Drejtues të organizatave të të drejtave të njeriut, studentë, është kënaqësi që ndodhem këtu.

Siç sapo e përmendëm, të drejtat e njeriut janë një faktor kyç në integrimin euro-atlantik të Shqipërisë dhe kështu, për të ardhmen e vendit tuaj. Të drejtat e njeriut janë gjithashtu të një rëndësie të madhe për politikën e jashtme të SHBA-së, si për Kongresin Amerikan, i cili, në fakt, çdo vit u kërkon Shteteve të Bashkuara të përgatisin Raportin e të Drejtave të Njeriut  për çdo vend të botës, përveç vetes sonë. Të tjerë e bëjnë raportin tonë. Dhe këtë vit, raportet do të dalin javës tjetër, duke përfshirë edhe raportin për Shqipërinë. Tani, unë nuk dua të futem në hollësira mbi këtë raport, se ai nuk ka dalë ende. Ai, gjithashtu, mbulon vitin që shkoi. Unë dua të përqendrohem ku jeni tani dhe ku shpresojmë se do të shkoni.

Së pari, si me shumë gjëra në jetë, kemi lajme të mira dhe lajme të këqija. Më lini të filloj me lajmet e mira; është gjithmonë mënyra më e mirë. Shqipëria po bën përparime në të drejtat e  njeriut. Ajo po përparon me një ritëm gjithnjë e më të shpejtë. Ju keni një nivel të lartë bashkëpunimi nga qeveria, parlamenti dhe partitë politike, organet e zbatimit të ligjit dhe gjyqësori, organizatat joqeveritare dhe  shoqëria civile që bashkëpunojnë të gjitha, duke punuar së bashku ose individualisht, për të arritur një të ardhme më të mirë të të drejtave të njeriut në vendin tuaj.

Tani, ju premtova edhe disa lajme të këqija. Ka ende shumë për të bërë. Në disa drejtime, arritjet e Shqipërisë janë të ulta. Çfarë dua të them me këtë? Duhet bërë më shumë. A është më dobët se 20 vjet më parë, apo 10 apo madje 5 vjet më parë? Sigurisht që jo, është shumë më mirë. A është më dobët se shumë vende të tjera të Ballkanit apo në botë. Jo. Si një njeri që kam qenë në shumë vende, më besoni, gjendja e të drejtave  të njeriut është shumë më mirë se e shumë vendeve të tjera. Por çështja nuk është se ku jemi në krahasim me të shkuarën apo me vendet  e tjera, por se ku duhet të  jemi. Të drejtat e njeriut janë një vlerë absolute – ose janë plotësisht, ose nuk janë. Standarti që qytetarët shqiptarë – të gjithë ju – duhet të shikojnë, është i njëjti standart që duan njerëzit në Danimarkë apo njerëzit në Amerikë, i cili është zbatim i plotë i të gjitha të drejtave të njeriut, dhe ne të gjithë e dimë, se cilat janë ato. Pra, edhe njëherë, ka ende punë për të bërë.

Më lejoni të futem në disa hollësira të veçanta dhe pastaj, ndoshta, mund të kemi disa pyetje e përgjigje, siç e thamë.

Në radhë të parë, veprimet e kohëve të fundit nga qeveria në drejtim të të drejtave të njeriut kanë qenë shpresëdhënëse. Ekziston një bashkëpunim i mirë midis organizatave të të drejtave të njeriut dhe nismave të tyre, siç është pjesëmarrja aktive në trajnimin e  popullsisë mbi të drejtat e njeriut. Ka mbështetje nga qeveria për nismat dhe organizatat e të drejtave  të njeriut, duke përfshirë strehat për viktimat e trafikimit dhe  të dhunës familjare, dhe fushatat e ndërgjegjësimit të të drejtave të njeriut. Në të ardhmen, do të hapet një strehë shtetërore për viktimat e trafikimit, në bashkëpunim me një nga organizatat joqeveritare ndërkombëtare këtu – Organizata Ndërkombëtare e Migrimit.

Qeveria, gjithashtu, po merr masa kundër policëve dhe gjyqtarëve të përfshirë në rastet e shkeljeve të të drejtave të njeriut.

Do t’ju jap dy shembuj. I pari është Gazmend  Tahirllari. Ai vdiq në janar 2003, pasi mori goditje në kokë në kohën që ishte i ndaluar nga policia. Policët e përfshirë u hetuan, u paditën dhe u ndaluan. Një rast tjetër është ai i një krimineli të njohur, si Aleksandër Kuqo. Ai u ndalua në Itali për krime të rënda. Në shkurt, një gjyqtar në Fier e liroi. Ai gjyqtar u pushua dhe po ashtu edhe prokurorët, të cilët nuk e apeluan vendimin e gjykatësit.

Ky është një zhvillim shumë i mirë. Ju keni një institucion të mirë e të pavarur në Avokatin e Popullit për të trajtuar ankesat tuaja. Në fakt, Avokati i Popullit ishte efikas në rastin e z.Tahirllari. Për më tepër, zëri i shoqërisë civile po forcohet, siç është Zyra e Mbrojtjes së Qytetarëve, OJQ-të e të drejtave të njeriut dhe bashkëpunimi me shumë organizata ndërkombëtare që janë të përfshira kryesisht ose pjesërisht me të drejtat e  njeriut këtu. Ne, gjithashtu, vëmë re një zvogëlim të dukshëm në trafikimin e qënieve njerëzore, gjë e cila është shumë e rëndësishme. Ka probleme, dhe unë do të flas edhe për ato, por është një zhvillim shumë i rëndësishëm.

Një pikë tjetër e fortë këtu, sidomos, duke pasur parasysh gjendjen në disa  nga vendet tuaja fqinje, është toleranca fetare. Shqipëria është një model për Ballkanin, dhe kjo duhet të vazhdojë. Ne shohim profesionalizëm të përmirësuar të policisë, duke përfshirë një rënie të numrit të raportimeve, të keqtrajtimeve të të dyshuarve nga ana e policisë. Ne, gjithashtu, shohim përparime në hapjen dhe ndërtimin e burgjeve të reja në trajtimin e problemit kronik të mbipopullimit që keni kudo në Shqipëri.

Së fundi, ne shohim përparim të vazhdueshëm në fushën e të drejtave të pakicave kombëtare dhe të marrëdhënieve shumicë-pakicë kombëtare në vend, si në arsim, pronën fetare, apo çështjen që kanë të bëjnë me regjistrimin e popullsisë.

Reforma zgjedhore, thembra eAkilit e demokracisë shqiptare

Megjithatë, përsëri, ka shumë për të bërë. Më lejoni të filloj me korrupsionin. Mendoj se pikëpamjet  e Ambasadës sime mbi korrupsionin janë të njohura këtu. Ai është shkatërrimtar për shoqërinë tuaj në shumë mënyra, duke përfshirë kushtet bazë të rendit dhe ligjit dhe në pasojat e tij, që të gjitha të këqija, në investimet e huaja dhe vendëse. Por, korrupsioni është gjithashtu një sulm mbi të drejtat e njeriut. Ai është i lidhur shumë ngushtë, në shumë mënyra të ndryshme – së bashku me forma të tjera të kriminalitetit – me një mungesë të transparencës, mungesë të besimit të vetë juve, qytetarëve, në institucionet tuaja qeveritare, gjë që gërryen besimin tuaj se ju mund  të keni një trajtim të ndershëm si qytetarë këtu. Për këtë arsye, korrupsioni duhet luftuar jo vetëm si manifestim kriminal, jo vetë si problem politik, por si një dhunim i të drejtave të njeriut. Një shembull se si mund të bëhet kjo është rasti  i Kuqos. Ndaj zyrtarëve që nuk veprojnë shpejt kundër  kriminelëve duhet vepruar drejt, por shpejt.

Një fushë tjetër, e cila është shumë e rëndësishme dhe në të cilën ne duhet të shohim më shumë përparime, është reforma zgjedhore. Njerëzit mund të debatojnë se thelbi i jetës njerëzore është shtypi i lirë dhe ata do të kishin të drejtë, liritë personale dhe do të kishin të drejtë, ekonomia e tregut dhe do të kishin të drejtë. Por, ndoshta, treguesi më i mirë, i asaj çka është thelbësore për të drejtat e njeriut, është  një sistem i lirë zgjedhor, sepse, në fund të ditës, mjeti më i mirë që keni për t’u marrë me një qeveri që nuk garanton të drejtat e njeriut, është thjesht që të votosh për largimin e asaj  qeverie dhe të votosh për një qeveri të re. Dhe herët  a vonë, qeveritë do të mësojnë se, në se duan të rrinë në pushtet, ato duhet të sigurojnë të drejtat themelore të njeriut, moralin themelor të Gjyqësorit. Kështu që reforma zgjedhore është shumë, shumë e rëndësishme për të siguruar nëse  keni një sistem që funksionon  dhe në të cilin besojnë të gjithë. Ky duhet të jetë një sistem që e meriton besimin e publikut. Të gjitha partitë të respektojnë rregullat e vendosura nga sistemi, por rregullat duhet të jenë të besueshme dhe duhet të zbatohen në mënyrë objektive. 

Tani, ka një komision zgjedhor, përfaqësues të partive të ndryshme, që punojnë shumë për të nxjerrë një kod të ri zgjedhor. Ai duhet të mbarojë punën sa më shpejt, të bashkëpunojë ngushtë me OSBE-në në zbatimin e kësaj pune, dhe partitë e ndryshme politike duhet të angazhohen që ta bëjnë këtë sistem të ri të funksionojë. Ka shumë pak gjëra më të rëndësishme për të ardhmen e vendit sa kjo.

Së fundi, zgjedhjet vendore, që do të zhvillohen këtë tetor, do të jenë një test i mirë se si funksionon sistemi.

Një fushë tjetër, ku ka pasur përparim, por ne presim të shohim edhe më shumë, janë abuzimet e policisë. Megjithëse ka pasur përmirësim të dukshëm, mbetet një problem serioz – keqtrajtimi i individëve, të cilët janë të ndaluar nga policia. Përsëri, siç ndodhi në rastin e Korçës, mënyra më e mirë për t’u marrë me këtë çështje është që ata, të cilët provohen se kanë keqtrajtuar njerëz gjatë ndalimit, të ndalohen edhe ata vetë, të hetohen dhe, nëse gjenden fajtorë, të dënohen.

Një fushë tjetër është tejmbushja e burgjeve. Siç e përmenda, po bëhen përpjekje për të ndërtuar burgje të reja dhe të hapen mjedise të reja. Por, një problem i veçantë që vazhdon është mbajtja e qindra të burgosurve në qelitë e paraburgimit, praktiksht, në komisariatet e policisë dhe, në disa raste, me vite të tëra, pa i kaluar përmes proçedurave të sistemit dhe pa i liruar ose dënuar e burgosur. Dhe ne shpresojmë të shohim përmirësim edhe këtu.

Një tjetër fushë, që kërkon gjithmonë vëmendje të përhershme edhe në vendin tim, kohët e fundit në Francë, por edhe këtu, është media e pavarur. Shqipëria ka pluralizëm të medias – siç e dini, si të shkruar, ashtu edhe televizive – dhe kjo është shumë e mirë. Por, siç shohim kudo tjetër, anembanë botës, shoqëria civile dhe vetë shtypi duhet  të jetë vazhdimisht vigjilent për të mbrojtur pavarësinë e medias dhe integritetin e  saj, jo vetëm nga trysnitë politike, por edhe nga ato financiare. Këtu nuk ka asgjë të pazakontë; ndodh kudo. Por është një betejë e përhershme dhe është një betejë që nuk e fiton kurrë. Mund ta humbësh, siç e dini dhe e kujtoni nga regjimi komunist, por nuk mund ta fitosh asnjëherë plotësisht. Është një luftë e përhershme.

Liria fetare është një tjetër fushë që kërkon vëmendje. Siç e thashë, Shqipëria është një model për rajonin. Por, ky është një rajon që është sfilitur nga përplasjet fetare dhe etnike. Duhen bërë më shumë përpjekje për të zgjidhur çështjet e pronave, të lidhura me grupet e ndryshme fetare dhe kujdes i mëtejshëm duhet treguar për t’u marrë me shembujt e kohëve të fundit të mostolerancës fetare, të tilla si vandalizmi i kishave ortodokse në fillim të vitit 2002, por edhe raste më të fundit, vandalizimi në teqetë bektashiane në fund të vitit të shkuar dhe në fillim të këtij viti.

Një tjetër fushë, e cila është gjithmonë një pikë delikate, jo vetëm këtu, por edhe tjetërkund, janë gratë, fëmijët dhe pakicat kombëytare. Dhuna kundër grave dhe trafikimit të njerëzve mbeten probleme serioze. Skafet drejt Italisë janë ndaluar dhe kjo është diçka e mirë, por shohim ende raste grash – në disa  raste shqiptare dhe në më shumë raste nga vende të tjera – që trafikohen nëpërmjet këtij vendi, apo tjetërkund në Ballkan, nga njerëz që kanë lidhje me Shqipërinë. Njerëzit trafikohen nëpërmjet Greqisë apo nëpërmjet Malit të Zi për në Europë. Në të shkuarën, një numër policësh janë përfshirë në trafikim. Dimë shumë raste fëmijësh që janë trafikuar për në Greqi dhe Itali thjesht për të punuar rrugëve. Kam folur me disa prej këtyre fëmijëve edhe vetë, pak muaj më parë. Kemi parë edhe fëmijë që thjesht rekrutohen për të punuar në rrugët e Tiranës. Pra, edhe njëherë, përpjekjet që janë ndërmarrë kohët e fundit duhen përforcuar.

Trafikantët, jo vetëm duhen bllokuar, por nevojitet që të ndalohen dhe të dënohen, sepse po kontribuojnë në zvogëlimin e shtetit ligjor në këtë vend. Së fundi, të drejtat e pakicave duhet të vazhdojnë të mbrohen plotësisht. Edhe këtu, historiku është i mirë, por ka gjithmonë vend për përmirësim.

Të drejtat e pronës

Një tjetër fushë e rëndësishme dhe mendoj ka shumë të bëjë me Shqipërinë, janë të drejtat e pronës. Të drejtat e pronës zakonisht nuk rradhiten ndër të drejtat tradicionale të njeriut, por shumë nga ne në Shtetet e Bashkuara besojmë që të drejtat e pronës janë ndër të drejtat që kanë individët, sepse lidhen me aftësinë e njeriut për të zhvilluar jetën, për të pasur karrierën tënde, për të kontribuar në ekonomi dhe, për rrjedhojë, në mirëqenien tënde, të vetë familjes tënde dhe të shoqërisë tënde. Dhe këtu, Shqipëria nevojitet të punojë edhe më shpejt për të zgjidhur çështjet shumë të mprehta të të drejtave të pronës që kanë mbetur nga  periudha komuniste.

           Më lejoni të bëj një përmbledhje, duke thënë që të drejtat e njeriut janë një shqetësim jo vetëm për amerikanët, por për të gjitha vendet në mbarë botën. Ju e shikoni këtë çdo ditë në komunikimet tuaja me ambasada të tjera, me Bashkimin Europian, me NATO-n, me Këshillin e Europës, me OSBE-në dhe shumë organizata joqeveritare ndërkombëtare. Ne shqetësohemi seriozisht për këto çështje dhe jo vetëm këtu.Këto organizata janë vepruese kudo në Europë dhe ka organizata të ngjashme në mbarë botën. Për pjesën tonë, ne do të hedhim dritë mbi shkeljet e të drejtave të njeriut kudo ku t’i gjejmë ato. Hera-herës, nuk është e lehtë; hera – herës kritikohet nga qeveria apo populli i vendeve. Por ne besojmë që veprimet tona dhe veprimet e këtyre institucioneve, organeve dhe vendeve të tjera do të ndihmojnë në sigurimin e jetëve më të mira për njerëzit që kanë jetuar nën dhunimet më të egra të të drejtave të njeriut.

Disa prej shembujve janë pikërisht këtu në Ballkan në të kaluarën, po të mendosh se çfarë ndodhi në Kosovë apo në Bosnje, me regjimin taleban në Afganistan dhe, ne besojmë, edhe në regjimin e Sadam Huseinit në Irak.

Gjithashtu, edhe ne vetë jemi të hapur për kritika. Historiku unë në Shtetet e Bashkuara nuk është i përkryer.

           Amnesty International dhe grupe të tjera të të drejtave të njeriut në mënyrë rutinë radhisin shumë shkelje të të drejtave të njeriut në Shtetet e Bashkuara. Disa prej tyre do të dukeshin mjaft të njohura për ata që kanë dëgjuar ato që thashë: keqtrajtime policie, probleme korrupsioni, probleme në sistemin gjyqësor. Edhe ne vetë duhet të punojmë në Amerikë, ashtu siç bëni edhe ju këtu në Shqipëri. Dhe, në fund të fundit, varet nga ju, ju jeni qytetarët – ju keni të drejtën për të votuar; përparimi i qeverisë suaj është praktikisht në duart tuaja.