FJALIMI  I OMBUDSMANIT DANEZ, Z.HANS GAMMELTOFT- HANSEN NË TRYEZËN E RRUMBULLAKËT ME TEMË:  

“Shqipëria dhe Protokolli Opsional për Parandalimin e Torturës”

- Organizuar nga Qendra Shqiptare per Rehabilitimin e Viktimave te Tortures dhe Avokati i Popullit -

Tirane, 14 July 2008  

I nderuar Minister, I nderuar Ambasador,

Te dashur Kolege e Pjesmarres ne takim,

Eshte nje kenaqesi e vecante per mua qe te rikthehem perseri ne Tirane. Sikurse ju e dini tashme, ne kemi pasur nje bashkepunim te gjate e te qendrueshem midis Insitucioneve Daneze e Shqiptare te Ombudsmanit ne kuader te Programit te Asistences Transitore Shqiptaro-Daneze. Une kam qene ketu per here te pare ne shtator te 2000 dhe qysh nga ajo kohe kam ardhur dhe disa here te tjera. Me kujtohet mjaft i gjalle momenti i vizites se pare tek Avokati i Popullit i sapo-emeruar, Z. Ermir Dobjani dhe stafi rreth tij ne zyrat e tyre qe ishin me vrima ne dysheme, asnje pikture ne mur, asnje mobilim, perpos nje karrikeje qe mu ofrua mua me dashuri. Une sapo i vizitova zyrat e reja sot dhe mund te shoh e kuptoj sa shume ndryshime per se mbari kane ndodhur qysh atehere, jo vetem persa i takon kushteve me te mira fizike, por edhe persa i takon detyrave te reja e sfiduese. Duke pasur parasysh nje histori te gjate bashkepunimi, une u inkurajova nga ftesa prej Qendrave Shqiptare e Daneze te Rehabilitimit te Viktimave te Tortures per te vizituar dhe nje here Shqiperine dhe te merrja pjese ne kete tryeze te rrumbullaket.

Institucioni i Ombudsmanit Danez ekziston prej mese 50 vjetesh. Per sa kohe qe kjo zyre ekziston, e drejta e Ombudsmanit "per te deklaruar pikepamjet e tij per ceshtje gjyqesore" ka mbetur parimi kryesor ne punen tone. Zakonisht, kur me pyesin se cfare e ben Institucionin e Ombudsmanit te jete i sukseshem, une theksoj dy kushte fondamentale :

Se pari, eshte vendimtare qe te zgjidhet personi i duhur si Ombudsmani i Pare, apo Avokati i Popullit sic e quani ju ketu ne Shqiperi. Historia deshmon se Ombudsmani i Pare i merr automatikisht pergjegjesite mbi veten e tij per ta bere zyren te respektuar dhe te pershtatshme ne konteksin kombetar perkates.

Se dyti, ne permbushjen e detyrave te institucionit duhet mbrojtur e garantuar pavaresia e tij. Sikurse e verteton dhe pervoja nderkombetare, Zyra e Ombudsmanit apo Avokatit te Popullit mundet qe te fitoje besimin e publikut, veten ne se i kryen detyrat ne menyre te pavarur- e cliruar nga interesat e paleve per te ofruar nje rezultat te drejte e te ndershem ne rastet e parashtruara ne zyren e tij. Nese parakushti i dyte nuk respektohet, insitucioni ka shume pak gjasa, mendoj te shndrrohet ne nje institucion dinamik per strukturat demokratike.

Institucioni ka nevoje per manovrim dhe pavaresi, por dhe me shume se kaq: Ombudsmani dhe Avokati i Popullit ka nevoje per mbeshtetje nga kreret e larte, qofte Parlamenti apo Presidenca.

Ndonese mandatet ne Institucionet tona dhe metodat e punes mund te jene te ndryshme, une mendoj se te dy ne si une dhe Avokati i Popullit shqiptar biem lehtesisht dakort ne qellimin e perbashket per tu bere porta e duhur per ato qytetare te cilet kane patur pakenaqesi nga autoritetet. Dhe kjo, jo ne kuptimin se ne do te jemi gjithmone ne gjendje te ndihmojne qytetaret ne ceshtjet e tyre por ne konceptin qe zyrat tona duhet te jene vende ku ankimuesi te kete besim ne komunikimin me nje staf te kualifikuar, te cilet do te degjojne e kuptojne dhe ku cdonjeri do te beje te pamunderen te ndihmoje dhe minimalisht te spjegoje se perse ceshtja nuk mund te vendoset ne menyre tjeter.

            Perpos detyres themelore dhe qellimit ne lidhje me individed ne shoqeri, Une mendoj gjithashtu se ne mund te biem dakord edhe ne lidhje me rendesine te qenit si faktore kryesore ne fushen e zhvillimit te etikes dhe normave per mireadministrimin ndermjet nenpunesve civile dhe Adminstrates. Me fjale te tjera, ne po bejme maksimumin per te asistuar krijimin e nje administrate profesionale e transparente qe i sherben popullates.

Njera nga detyrat e reja dhe me sfiduese per Institucionin tim te Ombudsmanit dhe ate te Avokatit te Popullit ketu, eshte puna "me Protokollin Opsional te Konventes se KB Kunder Tortures dhe Trajtimit apo Ndeshkimit Mizor, Cnjerezor apo Degradues" si dhe ngritja e "Mekanizmit Kombetar te Parandalimit", te ashtuquajturit OPCAT dhe NPM (POKKT dhe MKP).

Protokolli Opsional i Konventes Kunder Tortures (POKKT) eshte nje mekanizem i ngritur per te ndihmuar shtetet ne parandalimin e tortures dhe cdo lloj forme tjeter keqtrajtuese nepermjet kryerjes se disa vizitave periodike ne vendodhjet e burgimit nga mekanizma te pavarur kontrollues. Kjo gje, mbeshtetet ne premisen se sa me te hapura e transparente te jene vendet e vuajtjes se denimit, aq me pak abuzime te kete me to. Nje sistem i tille, mbeshtetet mbi dy kollona kryesore-njera nderkombetare e tjetra kombetare. Ne nivel nderkombetar, OPCAT (POKKT) ka ngritur nje mekanizem te jashtem Kontrolli sipas orientimeve te CPT, te ashtuquajturin Nenkomitet per Parandalimin e Tortures apo NPT i cili si CPT do te vizitoje vendet e vuajtjes se denimit ne Palet Perkatese te Shteteve te OPCAT. Ne nivel kombetar, OPCAT u kerkon shteteve qe te ngrene organizma kombetare kontrollues, te ashtuquajturin Mekanizem Parandalues Kombetar, i cili do te kryeje vizita te rregullta, prevenuese ne te gjithe vendet e vuajtjes se denimit ku personat privohen nga liria e tyre. Keta Mekanizma Parandalues Kombetar do te ngrihen pas nje viti te Ratifikimit apo Hyrjes ne OPCAT.

Sikurse e dini, OPCAT ka hyre ne zbatim dy vjet me pare, ne 22 Qershor 2006. Sot OPCAT-i permbledh 35 shtete qe jane pjese e Protokollit dhe shume nga keto shtete po punojne per ngritjen e MPK-ve qe do te permbushin kriteret e parashtruara sipas OPCAT-it. Ne fakt, OPCAT, ka vetem pak kritere, por tejet te rendesishme qe duhen permbushur kur ngrihet nje MPK. Une mendoj se eshte e rendesishme qe te nenvizojme shkurtimisht disa nga ato:

Me e rendesishme nga te gjithe, MPK, sikurse Institucioni i Ombudsmanit, duhet te jete i pavarur. Kjo nenkupton qe MPK duhet ngritur mbi baza te pavarura ose me ligj apo Kushtetute dhe personeli i tij duhet te jete i pavarur dhe i dallueshem nga aktivitetet e tjera shteterore. MPK duhet te jete financiarisht i pavarur, duke nenkuptuar qe MPK te hartoje vete buxhetin dhe te mos jete i varur nga qeveria per fonde. Keto jane kriteret fondamentale te parashtruara sipas OPCAT-it; kritere, qe une mendoj se ne si Institucione te Ombudsmanit jemi mesuar tashme.

Ajo cka une e nenvizoj si unike rreth OPCAT eshte se nuk rekomandohet nje forme e caktuar organizative per ngritjen e MPK. Nuk eshte dhene ndonje drejtim sipas OPCAT ne lidhje me dimensionin e ketij organizmi duke ia lene cdo vendi te ngreje ato organizma qe i pershtaten konteksit specifik te tij. Ne Danimarke, zyra ime njihet zyrtarisht si MPK, njeherazi. Ky eshte nje model, qe shume vende qe e kane Institucionin e Ombudsmanit, kane preferuar. Sikurse e dini tashme, institucioni yne, ka organizuar disa vizita ne vendet e vuajtjes se denimit per shume vite.

Sipas opinionit tim keto vizita kane pasur efekte pozitive ne permiresimin e kushteve ne vendet e vuajtjes se denimit dhe si dhe te denuarve. Sipas kesaj pikepamje, duke u shndrruar dhe ne MPK, mundesohet shtrirja(ushtrimi) dhe me tej e ketij mandati si persa i perket permbajtjes se vizitave, por edhe vendeve nen juridiksionin e tyre. Nuk perben ndonje gje te re per mua te inspektoj kushtet e te denuarve, por vemendja e vecante e mandatit te MPK mbi torturen dhe trajtimin mizor, cnjerezor e degradues me ka shtyre te kerkoj keshilla nga eksperte qe punojne ne parandalimin e tortures dhe mbrojtjen e te drejtave te njeriut. Kjo presupozon qe institucioni yne ka ngritur e zhvilluar partneritete me eksperte nga Qendra e Kerkim- Rehabilitimit per Viktimat e Tortures si dhe Institutin per Mbrojtjen e te Drejtave te Njeriut. Ne akoma po e konfigurojme shtrirjen e partneritetit tone; per mua nje shqetesim te vecante perben mungesa e ekspertizes mjekesore ne institucionin qe une drejtoj dhe qe do te nevoitej per vizitat nen mandatin e MPK.Njelloj sic u shpreha dhe per rolin e MPK ne Danimarke qe po merr forme tani dhe ne vijim do te paraqese sfida te reja per institucionin tone.

Ashtu sic u shpreha se nuk ka nje model te fiksuar per te gjithe persa i takon MPK. Modeli yne i MPK eshte vetem njera rruge e ngritjes se nje Mekanizmi Vizitues i cili me se miri i pershtatet konteksit Danez. E per pasoje, une nuk do te sygjeroja nje zgjidhje "copy-paste" nga Danimarka per konteksin shqiptar. Natyrisht, ndersa perparojme ne punen tone, ne do te ndajme dhe pervojat tona me ju, por ju duhet fillimisht, te ngrini nje WK qe merr ne konsiderate konteksin shqiptar

Me sa kuptoj une, ju akoma nuk e keni caktuar nje WK ne Shqiperi. Por me sa shoh, Avokati i Popullit ka marre kryesine e ngritjes se nje WK. Me duhet te ve ne dukje se puna e MPK do te ishte efektive nese zyrtaret qeveritare dhe shoqeria civile do te shikonin krijimin e tij me kredibilitet dhe i giithe ky proces do te ishte perfshires dhe transparent. Kjo eshte ritheksuar dhe ne raportin e pare vjetor nga Nenkomiteti i OKB per Parandalimin e Tortures (SPT) ne te cilin vihet ne dukje se "MPK mund te zhvillohet perms nje procesi publik, perfshires e transparent, bashke me shoqerine civile e aktore te tjere per parandalimin e tortures; ku nje organizem ekzistues konsiderohet per emertimin si WK, si dhe ceshtja te behet e hapur e me debat duke pershire dhe shoqerine civile ".

Kjo presupozon qe procesi ketu ne Shqiperi te jete sa me i hapur dhe Avokati i Popullit duhet te kerkoje bashkepunimin nga te gjithe aktoret relevante qe meiren me parandalimin e tortures. Disa organizata te shoqerise civile ekzistojne te cilat kane organizuar disa vizita ne vendet e kryerjes se denimit per disa vite, pervojen e te cilave, une do ta rekomandoja me perfitime per Avokatin e Popullit. Keto mund te sherbejne si instrumente per te projektuar sa me mire WK brenda kontekstit shqiptar

Ndoshta eshte e veshtire per mua per te dhene nje pergjigje te prere nese keto organizata te shoqerise civile do te perfundojne aktivitetin dhe behen pjese e perhershme e MPK. Nje zgjidhje e tille ka avantazhet e disavantazhet e saj. Nje avantazh do te ishte se keto organizata do ti ofronin MPK ekspertizen si persa i takon Fushes Mjekesore apo asaj te te Drejtave te Njeriut.Megjithate, duke qene pjese e zyrtarizuar e MPK shume nga keto organizata, do te humbnin rolin e tyre te rendesishem si "watch dog" (qen vezhgues) per funksionimin ne praktike te MPK.

Per mua, ky rol si "watch dog" mbetet vertet i rendesishem. Eshte e rendesishme qe ne si organizma te pavarur, te jemi te pergjegjshem per veprimet tona dhe duhet te

shfaqemi si te tille edhe ne syte e publikut. Shoqeria civile dhe media ndihmojne gjithashtu ne arritjen e ketij qellimi.

Roll i shoqerise civile me drejtim te MPK eshte qe si minimum te sigurohet qe NiPK qe caktohet apo krijohet nga Pala Shteterore, te permbushe kriteret minimale sipas OPCAT-it. Nese nuk ndiqet kjo rruge, duhet qe te angazhohet aktivisht si MPK dhe Pala Shteterore, per te korigjuar ndonje gabim te kryer me pare. Nje pjese e rendesishme per rolin "watch-dog" eshte qe permes organizatave te shoqerise civile te vazhdohet kryerja e vizitave monitoruese ne vendet e kryerjes se denimit edhe pasi MPK te jete ngritur. Duke mundesuar vizita te tilla do te forcohej kredibiliteti i MPK si dhe do te sigurohej nga organizmat e shoqerise civile te vleresohet situata nga ana e tyre dhe te ushtrohet presion mbi MPK, nese nuk e permbush mandatin sipas hapesires se duhur.

Vizitat e MPK dhe organizatave te shoqerise civile bashke ne vizitat e SPT dhe CPT do te mundesojne nje system vizitash te rregullta qe mund te permiresojne kushtet per personat e privuar nga liria ne Shqiperi. Nje sistem i tille do te ishte vertete ne standartet nderkombetare dhe per me teper do te sherbente dhe si prag per tu ndjekur e aspiruar edhe nga vende te tjera.

Rekomandimet e mia per Qeverine Shqiptare dhe Avokatin e Popullit shkurtimisht permblidhen:

-    Merrni parasysh kontributin e çmuar qe shoqeria civile mund te sjelle me krijimin, po ashtu dhe ne funksionimin efektiv te MPK;

-    Sigurohuni qe MPK te jete e pavarur si nga ligji, po ashtu dhe ne syte e publikut.

-    Mundesoni qe organizmat e shoqerise civile te vazhdojne ne rolin e tyre te rendesishem si, "watch dog" per parandalimin e tortures dhe tu mundesohet atyre vijimi i vizitave ne vendet e vuajtjes se denimit edhe pasi MPK te jete ngritur ne Shqiperi .

           Me fjalet qe theksova sa me siper, njeherazi, do te shprehja dhe falenderimin tim, por dhe do te isha i lumtur te degjoja komentet tuaja e te pergjigjesha edhe per ndonje çeshtje qe mund te ngrihet nga ju.