FJALA E AVOKATIT TË POPULLIT NË KONFERENCËN E ORGANIZUAR NGA OMBUDSPERSONI I KOSOVËS

Roli i Kuvendit të Shqipërisë (Parlamentit) si partner i Ombudsmanit.

Përvoja nga Institucioni i Avokatit të Popullit në Shqipëri.

Prishtinë 8-9 Qershor 2007

          Të nderuar zotërinj organizatorë

          Të nderuar kolegë

          Së pari, më lejoni të falenderoj organizatorët për ftesën që na kanë bërë për të marrë pjesë në këtë Konferencë të rëndësishme për punën e Ombudsmanit. Kjo Konferencë ndërkombëtare, që është e para e këtij niveli që organizohet në Kosovë, vlen të përgëzohet për shumë arsye:

          1. Në Kosovë institucioni i Ombudspersonit (Ombudsmanit, apo siç thuhet në gjuhën shqipe, Avokatit të Popullit), ka filluar të funksionojë shumë shpejt, qysh në Qershor të vitit 2000 pas çlirimit nga regjimi kolonial dhe gjenocidal i Serbisë. Që në atë kohë e deri tani ka disa shtete në Ballkan që janë më të vonuar për krijimin e këtij institucioni të rëndësishëm.

          2. Kjo tregon për kujdesin dhe largpamësinë edhe të klasës politike të Kosovës për respektimin e lirive dhe të të drejtave të njeriut në Kosovë, kuptohet nën mbikqyrjen e Administratës së OKB (Unmikut).

          3. Ekzistenca dhe mirëfunksionimi i këtij institucioni konsiderohet si plotësimi i një standarti të rëndësishëm për shtetin e pavarur të Kosovës, të cilin besojmë se së shpejti do ta legjitimojë vendimi i pritshëm i Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

          Së dyti, më lejoni t’ju falenderoj për mundësinë që më jepet për të folur përpara kësaj audience të nderuar mbi veprimtarinë e Avokatit të Popullit në Republikën e Shqipërisë në një aspekt shumë të rëndësishëm, siç janë marrëdhëniet e tij me Kuvendin (Parlamentin) e Shqipërisë.

I. Si e kuptojmë dhe si e zbatojmë ne partneritetin me Parlamentin e

   Shqipërisë

          Parlamenti Shqiptar e konsideron Avokatin e Popullit jo vetëm si një institucion të krijuar për të mbrojtur të drejtat dhe liritë themelore të njeriut në Shqipëri, por edhe si një partner të sprovuar për të ndihmuar Parlamentin, për të realizuar detyrat e tij si pushtet legjislativ. Por roli i partnerit duhet kuptuar realisht sepse nuk presupozon dy subjekte të barabartë, siç mund të jenë në një marrëdhënie juridike Civile. Kjo sepse Parlamenti, si pushtet legjislativ, e zgjedh Avokatin e Popullit, miraton bazën kushtetuese dhe ligjore të veprimtarisë së tij, cakton buxhetin dhe i kërkon të paraqesë raporte vjetore apo të veçanta. Partneriteti qëndron në termat se Avokati i Popullit nuk varet nga Parlamenti në qëndrimet, zgjidhjet dhe rekomandimet që jep apo kërkon pas shqyrtimit që i bën ankesave dhe kërkesave të njerëzve për shkelje të të drejtave apo lirive të tyre themelore apo për keqadministrim të pushtetit nga zyrtarë të caktuar. Nga ana tjetër, Avokati i Popullit ka patur gjithmonë parasysh që siç ka thënë kolegu ynë i nderuar, Ombudsmani i Danimarkës, zoti Hans Gammeltoft Hansen “Ombudsmani është krahu i zgjatur i Parlamentit mbi Administratën publike, me qëllim që gjatë zbatimit të ligjit, ajo (administrata publike) të punojë që të arrihen qëllimet e ligjvënësit”. Pra, kemi synuar që me raportet, informacionet apo rekomandimet tona, jo vetëm t’i japim Parlamentit më tepër njohuri për veprimtarinë e administratës publike shqiptare, por edhe t’a ndihmojmë Parlamentin me zgjidhjet e propozuara.

Prandaj Avokati i Popullit ka vazhduar të informojë herë pas here me shkrim ose verbalisht Kryesinë e Kuvendit, apo dhe komisionet parlamentare përkatëse për veprimtarinë e tij ose ka bashkëvepruar me grupe deputetësh për çështje të veçanta.

Kemi marrë pjesë në diskutime të projektligjeve të ndryshme, si dhe kemi dërguar edhe rekomandime për çështje të ndryshme, duke sugjeruar që deputetët në komisionet parlamentare jo vetëm të informohen për veprimtarinë e opinionet tona, por edhe që të ndërmarrin inisiativën legjislative për ndryshimin dhe përmirësimin e ligjeve, kur i vlerësojnë me vend Rekomandimet tona.

          Dua të bëj të njohur për këtë auditor të nderuar se ndër të tjera, Këshilli i Evropës ka përcaktuar edhe kushtet e domosdoshme për të përvijuar tiparet kryesore të një institucioni të Ombudsmanit. Këto kushte janë:

          Së pari, ekzistenca e një baze ligjore kushtetuese që të parashikojë ngritjen e funksionimin e Institucionit dhe zgjedhjen e kandidatit të përshtatshëm në një mjedis me pikëpamje politike të ndryshme, për t’i garantuar Ombudsmanit si pavarësinë, ashtu edhe patundshmërinë në detyrë, brenda mandatit kohor.

          Së dyti, nevoja për ta pajisur Ombudsmanin me burime të mjaftueshme financiare për të kryer mandatin e vet brenda buxhetit të shtetit.

          Së treti, institucioni i Ombudsmanit nuk zëvendëson gjykatat. Ai përbën një pjesë të makinerisë së të drejtave të njeriut, me të cilën duhet të pajisen të gjitha shtetet demokratike, duke mos mbajtur as anën e administratës e as atë të individit, por duke punuar për kulturën e mirëqeverisjen dhe për mbrojtjen dhe zhvillimin e të drejtave të njeriut.

Qysh nga krijimi i institucionit tonë e në vazhdimësi ne e kemi ndier realisht kujdesin e Parlamentit tonë për ngritjen, forcimin dhe konsolidimin e veprimtarisë tonë.

          Avokati i Popullit në Shqipëri është i pavarur në ushtrimin e detyrës së tij. Kjo pavarësi shprehet në disa elemente si: Mospasja e lidhjeve të varësisë me institucionet e tjera Kushtetuese të vendit si Presidenti, Qeveria, Gjykatat etj; qënia jashtë politikës, jashtë partive dhe veprimtarive të tyre politike, disponimi i një buxheti të veçantë, përzgjedhja prej Avokatit të Popullit e Komisionerëve dhe ndihmësve të tyre brenda një strukture dhe organike të përcaktuar prej atij vetë, përcaktimi i Rregullores së Brendëshme, Kodit Etik etj. Eshtë e rëndësishme dhe vlen të raportohet se kjo pavarësi ka qenë dhe është reale, tipike për veprimtarinë e institucionit të Avokatit të Popullit në Shqipëri. Nuk është lejuar dhe nuk do të lejohet ndonjëherë që kjo pavarësi të cënohet nga ndikimi i asnjë force politike apo ndonjë institucioni tjetër shtetëror, sepse ndodh që ato tentojnë të vënë nën ndikimin e tyre edhe veprimtarinë e Avokatit të Popullit apo të mundohen të kufizojnë pavarësinë e tij.

Kështu ka ndodhur p.sh. me miratimin vitin e kaluar nga Kuvendi të ligjit nr. 9584 datë 17.07.2006 “Për pagat, shpërblimet dhe strukturat e institucioneve kushtetuese dhe institucioneve të tjera të pavarura, të krijuara me ligj”. Në bazë të këtij ligji u bënë disa ndryshime në ligjin “Për Avokatin e Popullit” të cilat cënonin rëndë pavarësinë e institucionit. Ne u përpoqëm para miratimit, që të bindnim Qeverinë që propozoi ligjin si dhe grupet e partive parlamentare të mazhorancës qeverisësë, se në disa dispozita, projektligji ishte në kundërshtim me Kushtetutën dhe parimet e njohura që garantonin pavarësinë e Avokatit të Popullit dhe të gjithë institucioneve të tjera të pavarura kushtetuese si Kontrolli i Lartë i Shtetit, Gjykata e Lartë, Këshilli i Lartë i Drejtësisë etj. Duke qenë se argumentet tona nuk u morën parasysh dhe ligji u miratua, bashkë me Kontrollin e Lartë të Shtetit, i kërkuam Gjykatës Kushtetuese që të shfuqizonte si antikushtetuese dispozitat që cënonin pavarësinë. Këtë kërkesë Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e pranoi me Vendimin e saj nr.19, datë 03.05.2007. Ky është një shembull që tregon se si duhet të punojnë në partneritet Parlamenti me Avokatin e Popullit, sidomos kur bëhet fjalë për miratimin e legjislacionit përkatës për institucionin e Avokatit të Popullit. Me përjashtim të rastit të mësipërm, ne kemi përvoja pozitive për dy amendimet e ligjit “Për Avokatin e Popullit”, por edhe për ligjin nr.9071, datë 22.05.2003 “Për një ndryshim në ligjin nr.8328, datë 16.04.1998 “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim”; për ligjin nr.9135 datë 11.09.2003 “Për mbrojtjen e konsumatorëve” etj.

II. Baza Kushtetuese dhe ligjore e marrëdhënieve të Avokatit të Popullit

    me Kuvendin (Parlamentin) e Republikës së Shqipërisë.

          Marrëdhëniet e partneritetit mbi bazën e një bashkëpunimi të ngushtë, ndërmjet Parlamentit dhe Avokatit të Popullit në Shqipëri janë institucionale dhe zhvillohen sipas përcaktimeve që ka bërë Kushtetuta e vendit dhe ligji “Për Avokatin e Popullit”. Institucioni ynë parashikohet nga Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, e cila në 5 nene të saj ka përcaktuar të drejtat dhe detyrat e Institucionit, statusin e tij si dhe detyrimet që kanë institucionet e tjera shqiptare në marrëdhënie me Avokatin e Popullit. Sipas neneve 60 deri 63 të Kushtetutës sonë “Avokati i Popullit është i pavarur në ushtrimin e detyrës së tij (n.60.2). Avokati i Popullit zgjidhet nga tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit për një periudhë prej 5 vjetësh me të drejtë rizgjedhje (n.61.1). Gjithashtu ai mund të shkarkohet me tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit (n.62.2). Neni 63 i Kushtetutës ka rëndësi për temën që po diskutojmë. Në këtë nen përcaktohet:

1.     Avokati i Popullit paraqet raport vjetor përpara Kuvendit.

2.     Avokati i Popullit raporton përpara Kuvendit kur i kërkohet prej këtij, si dhe mund t’i kërkojë Kuvendit të dëgjohet për çështje që ai i çmon të rëndësishme.

3.     Avokati i Popullit ka të drejtë të bëjë rekomandime dhe të propozojë masa kur vëren shkelje të të drejtave dhe lirive të njeriut nga administrata publike.

4.     Organet dhe funksionarët publikë janë të detyruar t’i paraqesin Avokatit të Popullit të gjitha dokumentet dhe informacionet e kërkuara prej tij.

Ligjit nr.8454 datë 04.02.1999 “Për Avokatin e Popullit”, me inisiativë të grupeve të deputetëve i janë bërë dy amentime me dy ligje të mëvonshme nr.8600, datë 10.04.2000 dhe nr.9398 datë 12.05.2005. Në këtë ligj janë detajuar më me hollësi këto dispozita të Kushtetutës shqiptare. Ndërsa amendimet kanë forcuar pavarësinë e institucionit si dhe kompetencat tona për kontrolle dhe inspektime nëpër burgje, vendet ku mbahen të paraburgosurit, fëmijët, të sëmurët etj.

Kurse në nenin 26 të ligjit “Për Avokatin e Popullit” “Raportimi në Kuvend” parashikohet: “Avokati i Popullit paraqet në Kuvend një raport vjetor, i cili diskutohet në seance plenare. Një kopje e këtij raporti i dërgohet Presidentit të Republikës dhe Kryetarit të Këshillit të Ministrave”. Në vijim në nenin 27, “Raportimet e veçanta në Kuvend” thuhet:  Përveç raportimit në kushtet e nenit 26, Avokati i Popullit mund të raportojë para Kuvendit me nismën e tij ose me kërkesën me shkrim të Kryetarit të Kuvendit ose të një grupi deputetësh. Kryetari i Kuvendit vlerëson nëse ky raportim do të bëhet:

a. në seancë plenare;

b. me shpërndarje të raportit;

c. në komisionet e përhershme të Kuvendit;

Edhe në këto raste, kopje të këtij raporti i dërgohen Presidentit të Republikës, Kryetarit të Këshillit të Ministrave, si dhe organit më të lartë epror, vartësit e të cilëve janë përmendur në raport”.

III. Raportimet në Kuvend

Në lidhje me Raportimet në Kuvend ne kemi paraqitur 7 Raporte vjetore, të cilat janë diskutuar me debate nga deputetët. Ato janë vlerësuar pozitivisht dhe tre vitet e fundit janë miratuar edhe Rezolutat përkatëse nga Parlamenti, duke vënë edhe objektiva për punën e çdo vitit në vazhdim.

          Kurse për raporte të veçanta ne kemi bërë këtë gjë vetëm në dy raste:

          a) Raportim në Komisionin parlamentar për të drejtat e njeriut në vitin 2004 në lidhje me gjendjen e të burgosurve në përgjithësi dhe për ankesat e të burgosurve të ardhur  nga Greqia në veçanti.

          b) Raportimi në Komisionin e posaçëm për telefoninë mobile (celulare) në vitin 2006.

          Në këto raste informacionet dhe rekomandimet e dhëna nga Avokati i Popullit janë vlerësuar pozitivisht dhe janë përfshirë në materialet që kanë përgatitur komisionet për Parlamentin e Shqipërisë.

          Në lidhje me këto raportimet e veçanta i kemi vënë vetes si detyrë që të aplikojmë më tepër këtë formë pune.

IV. Bashkëpunimi me Parlamentin për amendimin e ligjeve nga

     Parlamenti.

          Gjatë veprimtarisë sonë rreth 7 vjeçare në mjaft raste, pas ankesave, kërkesave apo njoftimeve të ankuesve, kemi konstatuar se ka qenë vetë përmbajtja e ligjit dhe jo zbatimi i tij shkaku që ka krijuar premisa për shkelje të të drejtave të njeriut. Si rrjedhojë kanë qenë kushtet për zbatimin e gërmës a të nenit 24 të ligjit “Për Avokatin e Popullit”, për të bërë Rekomandime organeve që kanë të drejtën ligjvënëse për ndryshimin dhe përmirësimin e ligjeve.

          Sipas nenit 81.1 të Kushtetutës, të drejtën e inisiativës legjislative e kanë Qeveria, çdo deputet si dhe 20 mijë zgjedhës.

Kështu që janë përdorur dy nga tre mënyrat që përcakton neni 81.1 i Kushtetutës për inisiativën legjislative.

Gjatë periudhës 2000-2006 janë bërë 41 rekomandime drejtuar organeve që kanë të drejtën ligjvënëse (deputetëve të Kuvendit, Kryeministrit dhe anëtarëve të Qeverisë) që të bëjnë ata propozime për ndryshime apo përmirësime të ligjeve. Nga 41 rekomandime janë pranuar 28, ose rreth 70% që kanë rezultuar me 21 ndryshime apo përmirësime të ligjeve, 7 janë në fazën e projektit për miratim në Kuvend; 5 janë refuzuar; 4 janë në shqyrtim dhe 4 pa përgjigje zyrtare.

          1. I është rekomanduar në 14 raste deputetëve për të ndërmarrë nisma për të nxjerrë apo ndryshuar ligje në fusha të ndryshme. Nga këto janë pranuar 7 Rekomandime, 2 janë refuzuar, kurse 5 janë akoma në shqyrtim. Nga 7 rekomandimet e pranuara, 2 kanë qenë për amendime të ligjit nr.8454 datë 04.02.1999 “Për Avokatin e Popullit”. Ndërsa 5 rekomandimet e tjera të pranuara mund të përmendim nxjerrjen e ligjit nr.8948 datë 03.10.2002 për zgjidhjen e problemit të rreth 40 ish oficerëve të ushtrisë të cilët nuk përfitonin nga ligji “Për sigurimet shoqërore të ushtarakëve”. Gjithashtu përmendim nxjerrjen e ligjit nr.9071 datë 22.05.2003 “Për plotësimin e ligjit “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim etj. Ndër rastet negative përmendim hedhjen poshtë nga Kuvendi të Rekomandimit tonë, të pranuar nga deputetët, që ishte propozim ligji për përmirësimin e nenit 4 të ligjit nr.8292 datë 25.02.1998 “Për forcat speciale dhe ato të ndërhyrjes së shpejtë”. Kjo dispozitë që në Rekomanduam të rregullohej ka të bëjë më pengesat që ndesh prokuroria dhe gjykata kur akuzohen për vepra penale forcat speciale të policisë gjatë aktivitetit të tyre. Me interes janë edhe propozimet tonë në drejtim të komisioneve parlamentare të ngritura për të përmirësuar Kodin Zgjedhor (Kodi elektoral).

          Kështu gjatë vitit 2004, i kemi nisur direkt Kuvendit Rekomandimin për plotësimin e Kodit Zgjedhor, për të drejtën e personave për të votuar në zgjedhjet vendore kur ndodhen në paraburgim jo në vendin ku janë të regjistruar. Ky rekomandim ju drejtua Komisionit Bipartizan që përgatiti Kodin Zgjedhor të vitit 2003. Verbalisht na u tha se rekomandimi është i drejtë, por nuk u pasqyrua në Kod. Përsëri në vitin 2006, e kemi përsëritur Rekomandimin tonë, duke shtuar propozimin për ndalimin e pjesëmarrjes së fëmijëve në fushatat elektorale si dhe të caktimit të detyrueshëm të marzhit 30% për pjesëmarrje të grave në Këshillat e bashkive dhe komunave. Këto propozime janë akoma në shqyrtim.

Propozimet për përmirësimin e Kodit Zgjedhor përfshinin edhe ato dispozita që rregullojnë proçesin e numërimit të votave. Së pari, që votat të numërohen jo në qendrat e votimit, por në qendrat e komisioneve zgjedhore të zonave elektorale. Ky propozim u pranua. Së dyti, që votat të mos numërohen nga anëtarët e komisioneve zgjedhore, të cilët janë zakonisht militantë të partive politike, por nga tre gjyqtarë për çdo zonë elektorale me qëllim që të garantohet paanshmëria dhe shmanget zvarritja e proçesit elektoral. U pranua varianti i propozuar nga ekspertët e OSBE-së që numërimi të bëhet nga skuadrat e posaçme të numërimit.

2. I janë drejtuar 27 Rekomandime Qeverisë shqiptare (direkt Kryeministrit apo ministrave të ndryshëm) për të përgatitur projekt ligje për çështje të ndryshme që kanë dalë nga shqyrtimi i ankesave apo kërkesave Nga këto janë pranuar 11 Rekomandime për të cilat janë bërë edhe ndryshimet përkatëse në ligjet e propozuara. Për 6 rekomandime janë projekte të pranuara. Eshtë refuzuar deri tani vetëm 1 Rekomandim, kurse janë në shqyrtim 9 rekomandime. Në këto raste ose po punohet për përgatitjen e projektligjeve ose projektligjet presin në Parlament për t’u shqyrtuar. Ndër këto propozime mund të përmendim:

Më datën 10.10.2002 Kuvendi miratoi Ligjin nr. 8950 “Për Gjendjen Civile”. Mbi bazën e Rekomandimit tonë drejtuar Kryeministrit, është përfshirë në nenin 51 të ligjit të mësipërm e drejta e Zyrës së Gjendjes Civile për të kërkuar ç’regjistrimin nga regjistrat e saj, nëpërmjet gjykatës, për personat që kanë vdekur, por për të cilët nuk interesohet asnjeri. Përsëri në vitin 2006 i kemi propozuar Qeverisë rregullimin e çështjes së regjistrimit të fëmijëve për të cilët familjarët, sidomos familjet rome nuk interesohen, sepse janë burim trafikimi për fëmijët. Rekomandimi nuk është shqyrtuar akoma.

Eshtë miratuar rekomandimi për ndryshime në ligjin nr.9290 datë 23.03.2004 “Për legalizimin e shtesave në ndërtim”. Ky rekomandim është pranuar dhe është miratuar në Kuvend. Gjithashtu kemi patur sukses me disa Rekomandime të drejtuara Qeverisë në lidhje me sigurimet shoqërore dhe përmirësimin e kushteve të punës për ushtarakët, të cilat janë përfshirë në ligjin “Për statusin e ushtarakut” etj.

V. Dhënia e mendimeve për projektligjet që shqyrton Parlamenti.

          Kjo është një formë e bashkëpunimit midis Avokatit të Popullit dhe Kuvendit të Shqipërisë që zbatohet shpesh herë për projektligjet e ndryshme që dërgohen nga Qeveria apo propozohen nga deputetët dhe diskutohen në Komisionet Parlamentare. Duam të vemë në dukje se ne veprojmë me shumë kujdes në këto raste në dhënien e mendimeve tona. Ne japim mendime vetëm kur ato i kemi shumë të sakta dhe të bazuara në Kushtetutën tonë, në aktet ndërkombëtare dhe në praktika gjyqësore të gjithëpranuara, në përputhje me standartet më të larta te të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.

          Dihet se nuk ka ligje të përsosura dhe mund të ndodhë që gjatë zbatimit të tij të konstatohet në praktikë se shkelen të drejtat e njeriut. Pra, dhënia e mendimit për projektin mund të implikonte  Avokatin e Popullit në një masë të tillë sa që ta pengonte një rekomandim të mëvonshëm për ndryshim apo Kërkesë në Gjykatën Kushtetuese për shfuqizim.

Gjatë diskutimit të projektligjeve të ndryshme në Komisionet e Kuvendit ne kemi dhënë shpesh herë opinione pozitive që janë marrë parasysh. Por ka patur ndonjë rast që Komisioni i Ligjeve të vlerësonte më tepër mendimin e Avokatit të Popullit, p.sh. në rastin e diskutimit të ligjit “Për Prokurorinë”, që u miratua në shkurt 2001. Avokati i Popullit theksoi se nuk duhej mohuar në atë ligj e drejta e ankimit që mund të bënte një prokuror, kur ai largohej nga detyra me dekret të Presidentit të Republikës. Ky ishte një kufizim i padrejtë, në kundërshtim me nenin 13 të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut dhe aktet e tjera ndërkombëtare. Kështu që kur një prokuror më vonë u ankua në një gjykatë ndaj largimit të tij nga puna, ajo Gjykatë e përcolli çështjen në Gjykatën Kushtetuese. Gjykata Kushtetuese e shfuqizoi dispozitën e lartpërmendur të ligjit për Prokurorinë pikërisht me arsyetimin se shkel rëndë të drejtën themelore të njeriut për t’u ankuar ndaj çdo akti apo vendimi që e konsideron të padrejtë.

Marrëdhëniet e Avokatit të Popullit me Kuvendin e Shqipërisë do të vazhdojnë të mbeten prioriteti ynë. Ne punojmë fort që të ruajmë pavarësinë tonë gjatë ushtrimit të detyrës. Ne besojmë që Institucioni ynë do të vazhdojë të mbështetet me gjithë zemër, nga të gjitha Partitë politike në Shqipëri që të vazhdojë të jetë që të bëhet një institucion i fortë në mbrojtje të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut në Shqipëri.

Faleminderit për vëmendjen